Selim Turan

Selim Turan, ülkemizin önemli ressamlarından ve heykeltıraşlarından biri. 1915 yılında İstanbul’da dünyaya gelen, 1994’de Paris’te vefat eden, Avrupa’nın çeşitli sanat ortamlarında bulunan ve eserlerini sergileyen değerli bir sanatçı. Sanat dünyamızın önemli temsilcilerinden dersler almıştır. Neredeyse her biri kendi alanında ekol olan sanatçıların eğitiminden geçmek Turan’ın sanat anlayışını da etkilemiştir. Bir yandan modern sanatın dinamikleri içerisinde ilerlerken diğer taraftan geleneğin kadim geçmişinden beslenmiştir. Bu birliktelik eserlerine de yansımıştır. Bazen resimlerinde bir kilim motifi olarak bazen de Anadolu’nun halk efsaneleriyle karşımıza çıkmıştır. Bu eserlerinden biri de Sarıkız Heykeli’dir.

Sarıkız Heykeli

Sarıkız Heykeli, Kaz Dağları’ndaki efsanelerden ve geleneklerden beslenerek ortaya çıkan bir çalışma. Sanatçı, 1990’ların başlarında özellikle bu bölgede bulunan köyleri, Türkmenleri ve onların halk hikayelerinden beslendiği eserler ortaya koyar. Turan’ı en çok etkileyenlerden biri ise Sarı Kız’ın hikayesidir. İftiralarla yalnızlaştırılan, kazlarıyla dağlarda yaşayan ve en sonunda bir ermiş olduğuna inanılan bu kızın hikayesi sanatçının hem resimlerine hem de heykellerine konu olur.

Ankara’daki heykel bakırdan yapılmıştır ve on iki metre yüksekliğinde bir direk veya kaide üzerinde yer alır. Kompozisyon olarak merkezde Sarıkız ve onun her iki yanında uçan kazlar vardır. Sanart Projesi olan heykelin Ankara’daki konumuna sanatçı Selim Turan karar verir ve Kurtuluş Parkı’nı tercih eder. Ağaçların arasında bir anda karşımıza çıkan bu eser tam anlamıyla Sarıkız efsanesindeki doğanın koruyuculuğuna bir göndermedir.

Eseri önemli kılan noktalardan biri hareketli olmasıdır. Mobil heykel olarak tanımlanan bu çalışma Türkiye’deki ilk uygulamalardan biridir. Rüzgarla birlikte dönen, her gittiğinizde farklı bir yöne bakan heykel adeta Sarıkız efsanesindeki sonsuzluğuna işaret eder gibidir ve sanatçının vefatından önce yaptığı son çalışmalardandır.

Heykelle bütünleşen Kurtuluş Parkı

Kurtuluş Parkı, Ankara’nın en önemli parklarından biri. Kızılay, Kurtuluş, Kolej ve Cebeci gibi kentin modern yüzünü ilk yansıtan semtlere, Hacettepe Üniversitesi, Ankara Üniversitesi ve TED Üniversitesi’nin kampüslerine yakınlığı parkın her dönem canlı olmasını sağlar. Bu canlılıkta ağaçların arasında kaybolan eseri çoğu insan fark edemiyor. Heykelin altında ne yazık ki tanıtıcı hiçbir levha yok.

Bundan iki yıl önce 19 Mart 2021 tarihinde Twitter’da bu duruma dikkat çektiğimde Ankara Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Tabiat Varlıkları Daire Başkanlığı’ndan parkın restore edileceği ve heykele yönelik çalışmaların da yapılacağı bilgisi verildi. Aradan iki yıl geçti ancak değişen hiçbir şey yok.

Farklı ülkeleri örnek göstermeyi pek sevmem ama Avrupa’da neredeyse sanatçıların kahve içtikleri mekanlara bile tanıtıcı tabelalar konurken, kültürel miras açısından bunun reklamı yapılırken, Ankara’nın göbeğindeki Sarıkız Heykeli’nin yıllardır böylesine atıl bırakılması doğru mu? Türkiye’nin ilk mobil heykellerinden biri olan Selim Turan’ın eserine daha çok özen gösterilmesi gerekmez mi? Kurtuluş Parkı’na yolu düşenlere kesinlikle gökyüzüne bakarak yürümelerini, ilgili kurumlarında da daha “ilgili” olmalarını Lavarla vesilesiyle hatırlatmış olalım.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Orada öyle bir heykel mi varmış?<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Yahudi Mahallesi, Birlik Sokak’taki Hayim Albukrek Evi ve Kale Mahallesi, Dalfes Sokak No 8’deki ev. Bu yapılardan bahsetmemin en önemli nedeni evlerde boyalı nakışların olması. Boyalı nakışlar veya diğer adıyla kalem işleri yüzyıllar boyunca tercih edilen bir sanat türü. Bölgelerarası farklılaşan, banilerin etkileriyle şekillenen bu kalem işleri, Osmanlı Devleti’nden itibaren sıkça sanatçılar tarafından uygulamıştır.

Ankara’da birçok yapıda kalem işleri ve duvar resimleri varken neden bu iki yapı diye sorabilirsiniz. Kentte karşılaştığımız örnekler genellikle iç mekanlarda ve çoğunlukla da ahşap üzerine uygulanmışlardır. Söz konusu evlerdeki bezemeler ise kentin diğer örneklerinden daha farklı olarak dış cephede karşımıza çıkar.

Hayim Albukrek Evi

Yapıları biraz detaylı inceleyelim. İlk olarak Yahudi Mahallesi’ndeki Hayim Albukrek Evi’ni ele alalım. Evin günümüzdeki durumu ne yazık ki içler acısıdır. Her geçen gün biraz daha yok olmanın eşiğine gelen yapı, 1909’da İtalyan bir mimar tarafından inşa edilmiştir. Mimarın adı bilinmemekle birlikte, evin tam karşısında yer alan Ankara Sinagogu’nun 1907 yılındaki onarımlarını yapan mimar olduğu yayınlarda geçer[1].

Hayim Albukrek Evi, banisinin adıyla anılır. Hayim, Ankara’nın önemli Yahudi ailelerinden Albukrek Ailesi’nin üyesidir. Kendisi anılarda “eğitimli, müziğe düşkün ve yardımsever” bir insan olarak yer alır. Ev, mimari olarak mahalledeki konutlardan ayrılır ve hemen bitişiğindeki Araf Evi’yle birlikte bulunduğu muhitin en anıtsal sivil mimari örneklerinden biri olarak dikkat çeker[2].

Bu yazının konusunu oluşturan boyalı nakışlar Hayim Albukrek Evi’nin içerlek girişinin tavanındadır. 20’nci yüzyılın başlarına ait bezemelerde bitkisel ve geometrik motiflerden oluşan bir kompozisyon vardır. Söz konusu boyalı nakışlar ne yazık ki yıllar içerisinde büyük zararlar görmüştür. Bugün izlerini takip edebildiğimiz nakışlardan anlaşıldığı kadarıyla Osmanlı’nın geç döneminin beğenisini yansıtan motifler tercih edilmiştir.

Dalfes Sokak’taki ev

İkinci yapımız ise sadece inşa tarihini bildiğimiz ve hakkında maalesef detaylı bilgilere ulaşamadığımız, kendi haline bırakılmış, Kale Mahallesi, Dalfes Sokak’taki evdir. Kale Mahallesi’nin sokaklarında kaybolurken bir anda karşınıza çıkar. Yapı, üçgen alınlığıyla sizi şaşırtır ve dönüp etrafınızdaki evlere bir daha bakmanızı sağlar.

Evin üçgen alınlığında 1320 (Hicri) tarihi yazılıdır. 1902-1903 yıllarına tarihlenen söz konusu evin boyalı nakışları da bu tarihin etrafındadır. Kuru sıva üzerine uygulanan bezemelerin merkezinde barok üslupta bir çerçeve yer alır. Çerçevenin her iki yanında ise mavi rengin hakim olduğu ve büyük oranda dökülen kıvrımlı bitkisel motifler görülür[3].

Kentin ara sokaklarında yüz yılı aşkındır duran ve geleceği belirsiz evlerden neden bahsetmek istediğime gelince, söz konusu yapılar Ankara’da dış cephede kalem işlerini tespit edebildiğimiz iki nadir örnektir. Yaptığım alan araştırmaları doğrultusunda kentte benzer özellikleri yansıtan başka herhangi bir konutla karşılaşmadım. Bu durum evleri daha da önemli kılmaktadır.

Osmanlı dünyasında boyalı nakışlar genellikle iç mekanda tercih edilmekle birlikte dış cephede de uygulandığı bölgeler mevcut. Ege Bölgesi’ndeki çeşitli dini ve sivil mimaride örneklerini görmek mümkün. Balkanlar’da ise dış cepheye yapılan boyalı nakışlarla daha yoğun karşılaşırız. Bulgaristan, Makedonya, Arnavutluk’taki yapıların dış cephelerinde sıklıkla karşımıza çıkar. Ancak söz konusu anlayış Ankara’da çok tercih edilmemiş ve bezemeler yapıların içlerine, özellikle de ahşap tavanlara uygulanmıştır.

Yukarıdaki bilgiler göz önüne alındığında yazıda bahsettiğimiz iki yapının önemi daha da ortaya çıkmaktadır. Ankara’nın önemli kültürel mirası olan her iki ev için de acilen, doğru projeler ve doğru ekiplerle koruma-onarım çalışmaları başlatılmalıdır. Yapılardaki boyalı nakışlar bugün ne yazık ki yok olmanın eşiğindeler. Ankara’da kaderine terk edilmiş, bazen zamanın bazen de insanların para hırsının yok ettiği birçok evden bahsetmek mümkün. Örneğin, Akok’un Ankara evleriyle ilgili kitabında incelediği yapıların büyük bir çoğunluğu günümüze ulaşamamıştır[4] veya Dedebayrak Evi’ni hatırlayacak olursak birkaç yıl önce yıkılmıştır[5]. Umarım hem Yahudi Mahallesi’ndeki hem de Kale Mahallesi’ndeki bu iki evin kaderi diğerlerine benzemez.

Başka bir Ankara yok ve biz ona sahip çıkmalıyız.

Kaynaklar

[1]Bahar, B. L. (2003). Efsaneden Tarihe Ankara Yahudileri, Pan Yayıncılık, İstanbul.
Arcak, E. (2018), Ankara Yahudi Mahallesi, Mazide Kalmış Bir Yaşam Tarzı “Yahudi Mahallesi”, ed. Bali, R. N., s. 305-314, Libra Yayınevi, İstanbul.
Tekinalp, A. P. (2004). İstiklal Mahallesi’ndeki Ev, Ankara Başkentin Tarihi, Arkeolojisi ve Mimarisi, s. 185, Ankara Enstitüsü Vakfı.
Karaaslan, M. (2020). Ankara’da Kültürel Bir Miras: Yahudi Mahallesi, Şalom Gazetesi, 3633, s. 5

[2] Bahar, B. L. (2003). Efsaneden Tarihe Ankara Yahudileri, Pan Yayıncılık, İstanbul.
[3] Karaaslan, M. (2020). Ankara’daki Osmanlı Dönemi Boyalı Nakışlar ve Duvar Resimleri Projesi (Basılmamış Proje). Vehbi Koç Ankara Araştırmaları Merkezi, Ankara.
[4] Akok, M. (1951). Ankara’nın Eski Evleri, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.
[5] Karaaslan, M. (2016). Ankara’da Resimli Bir Ev: Dedebayrak Evi, Ankara Araştırmaları Dergisi, 4(1), s.13-22.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Kale ve Yahudi mahallelerinde iki kalem işli ev<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.