Öncelikle tarihi eser kaçakçılığı yerine artık kültür varlığı kaçakçılığı teriminin kullanıldığını belirterek yazıya başlayayım. Tahmin edebileceğiniz gibi kültür varlığı tanımı çok daha büyük bir grubu kapsıyor ve daha güncel…

Kültür varlıkları doğaları gereği ait oldukları bireyler ve/ya toplumlar için değerlidir çünkü en sade anlamıyla söylersek kültür insanları, insanlar da kültürlerini oluşturur. Bu kapsamda ister istemez bir taşıyıcı görevi gören kültür varlıkları da toplumları için oldukça anlamlı ve kıymetlidir. Ancak bu demek değildir ki kültür varlıkları ait oldukları yerler dışında değersizdir. Zaten bu anlayışın bir göstergesi olarak da günümüzde çokça duyduğumuz “Dünya Mirası” kavramı ortaya konularak evrensel değerin altı çizilmiştir. Yine aynı nedenlerle pek çok uluslararası sözleşmede de (mesela 1954 Lahey Sözleşmesi) vurgulandığı gibi kime ait olunduğuna bakılmaksızın, kültür varlıklarına karşı işlenen suçların aslında tüm insanlığın kültürüne karşı bir saldırı olduğu kabul edilmiştir.

Gidenler, götürülenler, gönderilenler

Yurt dışında bulunan ülkemiz kaynaklı eserler üzerine az çok hepimizin bir fikri vardır, kimimiz gitmelerine üzülse de koruma ve bilinirlik gibi gerekçelerle “iyi ki gitmiş” derken, kimimiz de bu yer değiştirmeyi sade bir “talan” veya “hırsızlık” olarak görüp, geri getirilmelerini istemektedir. Böylesine ciddi ve aslında epey politik bir konuda toptan bir karara varmadan önce hatırlamak gerekir ki her eserin yurt dışına çıkış öyküsü yine her eserin biricikliği gibi kendine özgüdür ve ayrı ayrı değerlendirmek gerekir.

Bu durum elbette sadece bizim ülkemize veya tahmin edebileceğimiz gibi bizim zamanımıza özel değil, ne yazık ki dünyanın her coğrafyasında ve her döneminde görülmektedir. Sanılanın aksine, gelişmiş ülkelerde de kültür varlığı kaçakçılığı ve iade konuları ciddi boyutlarda bir sorundur ki bu durumu COVID-19 salgınının başlarında Almanya ve Hollanda müzelerinden arka arkaya gelen hırsızlık haberlerinde de görmek mümkündür. Kimi eser savaş ganimeti (savaşlar nedeniyle gidilen coğrafyalarda kalan ve günümüzde pek çok farklı koleksiyonda sergilenen objeler) veya hediye (ülkelerin resmi ziyaretlerinde veya yöneticilerin değişmesi halinde gönderilen nesneler) gibi yasal, kimisi de kaçak kazı (Yorgun Herakles Heykeli) veya hırsızlık (Adana Ulu Camii Çinileri) gibi yasa dışı yollarla, ait oldukları ve bizlerin şu an yaşadığı topraklardan yıllar içerisinde gitmiştir. İster yasal ister yasa dışı olsun tüm yerinden edilmeler elbette ki uzun zaman içerisinde oluşmuş bu toplu ve ortak kültürü bir şekilde zedelemiş ve gerek bilgi gerek bağlam kayıplarına sebep olmuştur. Ancak biraz sonra daha ayrıntılı göreceğimiz gibi iadeye konu olan eserler sadece yasa dışı yollarla kaynak ülkesinden koparılanlardır. Tabii bir de şunu belirtmek gerekir ki yeni açıklanan 2021 verilerine göre yaklaşık 65 milyar $ olan uluslararası “yasal” sanat piyasasındaki işlemlerin ne kadarının hangi oranda yasal olduğunu belirlemek de oldukça zor ve bu sebeple dikkat edilmesi gereken bir olgudur.

Ülkemizdeki duruma bakınca ise söylenecek pek çok şey var ancak ben görece daha az söylenenlerden bahsetmek istiyorum, mesela kaçakçılıkla mücadelede yapılanlar ve eser iadesi konusu.

Eve Dönüş

Kültür varlıklarının iadesi meselesi de aslında yeni bir kavram olmamakla birlikte son yıllarda özellikle Türkiye gibi bolca medeniyetin yaşadığı topraklara sahip ancak bu değerlerinin bir kısmını zaman içerisinde biraz önce bahsettiğimiz yollarla veya başka şekillerde kaybeden ülkelerin, ki bunlara kaynak ülke denir, girişimleri sonucu artan bir hızla gündemimize gelmekte. Kimi çabalar başarısız olsa da buradaki amaçlardan konunun bilinirliği ve buna bağlı iade lehine kamuoyu oluşturulması her şekilde ulaşılabilen bir hedef olarak karşımıza çıkmaktadır. Çünkü bazen ülkeler bazen de kurumlar eserlerin iadesinde gönülsüz ve hatta karşı olsalar da hemen hemen her toplumda yasa dışı yollarla ülkelerine gelmiş kültürel varlıkların iadelerinin gerçekleşmesini isteyen geniş bir kitle bulabiliyoruz.

Türkiye olarak aslında bu konuda epey iyi bir konumdayız diyebiliriz çünkü hem ülkemiz topraklarından bir şekilde, ama yasa dışı yollarla, gitmiş eserlerin hem diğer devletlerin yasa dışı olarak ülkemizde bulunan eserlerinin iadesinde aktif ve başarılı bir performans göstermekteyiz. Ancak ne yazık ki, belki de her konuda olduğu gibi, sadece olumsuzlukları görme veya kötü örneklere odaklanma alışkanlığımız yüzünden biraz sonra aktaracağım bilgileri ya göremiyor ya da önemsemiyoruz.

Birkaç istatistik paylaşmak gerekir diyerek sadece son üç yılda evine, ülkemize, getirilen eser sayısının 3.000’in üzerinde olduğunu, 2022 yılında ise daha dört ay bile bitmemesine rağmen 1.100’den fazla eserin iadesinin gerçekleştiğini belirtmek isterim. Her ne kadar sadece sayıların bir şey ifade etmeyeceğini bilsem de söz konusu her bir eserin kültürel önemini de hesaba katarsak, bu rakamların değeri bir kez daha anlaşılacaktır diye düşünmekteyim. Bu konuda daha fazla bilgi almak isteyenler Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın sürekli güncellenen iade listesine de bakabilir.

Daha önce belirttiğim gibi, ülkemize dönüşlerin yanı sıra bizden de geldikleri topraklara giden eserler mevcut. Bu konu Türkiye’de her ne kadar yeni bir durum olsa da yasa dışı şekilde ülkemiz topraklarında bulunduğu tespit edilen yabancı ülke kaynaklı kültürel varlıkların da iadesine artan bir özenle devam edilmektedir. Bu kapsamdaki yakın zamanlı bir örnek 2019 yılında Irak’a gerçekleştirilen eser grubu iadesidir. Ardından aynı yıl Çin’e teslim edilen iki adet arkeolojik eser bunu takip eder niteliktedir.

Ayrıntılı bilgilerine linklerden ulaşabileceğiniz bu iadelerin ortak bir özelliği olarak Türkiye’nin süreçleri kendi inisiyatifi ile başlattığını belirtmek gerekir ki bu diğer ülkelerde pek de bulunmayan bir iyi niyet göstergesidir. Ek olarak bu makale yazılırken gerçekleşen bir diğer iade örneği olarak İstanbul Havalimanı’nda yakalanan ve Kazakistan’a ait olduğu tespit edilerek 31 Mart 2022 günü yetkililere teslim edilen tarihi kılıç verilebilir.

Ülkelerarası ilişkilerde gittikçe önemli bir yer tutan kültürel varlıkların iadesi konusunda önemli adımlardan bir başkası da ikili anlaşmalardır. Bu çerçevede halihazırda Türkiye’nin, en sonuncusu ABD ile 2021’de olmak üzere, toplamda 9 ayrı ülke ile kültür varlığı kaçakçılığının önlenmesi ve iadesinin sağlanması kapsamlarında imzalamış olduğu kolaylaştırıcı anlaşmalar bulunmaktadır.

Evinde Koruma

Uluslararası çalışmaların yanı sıra ülkemiz içerisinde gerçekleştirilen koruma ve bilinçlendirme faaliyetleri de olması gereken ve tamamlayıcı roldedir ki burada yine son yıllarda epey artan sayıda ve nitelikte örnekler görmekteyiz. Özellikle 2021 yılında çıkarılan “Biri Arkeolog mu dedi?” adlı çocuklara yönelik resimli hikaye kitabı ile yine aynı sene sosyal medyada geniş yer bulan kültür ve tabiat varlıklarının korunması ve kaçakçılığın önlenmesi konularında yayımlanan 4 farklı kamu spotu bu alanda ilk defa yapılan çalışmalar arasındadır.

Güvenlik birimlerinin gerçekleştirdiği operasyonlar da bir başka incelenmesi gereken alan olmakla birlikte uzun uzun anlatarak zaten hemen hemen her gün gördüğümüz bilgileri tekrar etmek istemem. Sadece belki en güncel rapordan alıntı yaparak 2020 yılında Türkiye genelinde gerçekleştirilen 700’ün üzerinde operasyonda 1.200’den fazla kişinin gözaltına alınarak yine bu operasyonlar kapsamında 132.000’den fazla kültür varlığının yurt dışına kaçırılmadan yakalandığını belirtmek gerek diye düşünüyorum.

Bitirirken

Tüm bunlara bakıldığında ülkemiz uzun yıllardan beri aslında hem kendi eserlerinin iadesi hem de başka toplumların değerlerinin korunarak ait oldukları topraklara dönmeleri konusundaki çalışmalarıyla hem tutarlı hem iyi niyetli bir çizgi çizmektedir. Ancak bunlar demek değildir ki Türkiye’de kültürel varlıkların korunması konusunda sorun veya eksik yapılan işler yoktur. Elbette ki uzun yıllardır kanayan bir yara olarak gerek kaçakçılık gerek başka yollarla hala bizlerin ortak değerlerine zarar verilmesine devam edilmekte ve tüm bu anlatılan çalışmalar ile toplumumuzun gerekli bilinçle davranan bireylerine rağmen kültürel varlıklarımızın geleceği, yani geleceğimiz tehlikeye atılmaktadır.

John Berger’in ünlü kitabı Görme Biçimleri’nde de söylediği gibi:

“Kendi geçmişinden kopmuş bir halk ya da sınıf, seçmede ve eyleme geçmede tarih içinde kendi yerini bulmuş bir sınıf ya da halktan çok daha az özgürdür.”
(Berger, 1986, s. 33).

Sonuç olarak belirtmek isterim ki diğer alanlarda da olabileceği üzere burada bahsettiğimiz konularda da oldukça eksik ve/ya hatalı bilgiler her zaman mevcut. Bu yüzden bizlerin bir sorumluluğunun da doğru bilgilerin aktarılması olduğuna inanarak, hepimize düşen koruma ve bilinçlendirme sorumluluklarını yerine getirmeye devam etmekten başka şansımızın olmadığının altını çiziyorum. Bir kez daha her eserin kendi topraklarında güzel olduğunu belirtip, ki bu cümle Türkiye’nin bir nevi iade konularında mottosudur, yazıma son veriyorum. 

Kapak Görseli: Levent Tökün

<span class="reading-mode-buttons"></span>Tarihi(mizi) Kaçırmak<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Erimtan Arkeoloji ve Sanat Müzesi’nin hayata geçirdiği bir proje askıda müze eğitimi var projesi. Bu proje ile müzeye gelme imkânı olmayan köy okulları müze eğitimi ile buluşuyor. Genel olarak müze eğitimi; müzede sergilenen eserlerin hikâyelerinin izleyiciye anlatıldığı ve katılımcıların bu eserlerden yola çıkarak kendi hayal güçleriyle sanatsal üretim sağladıkları eğitimlere deniyor.  Müze eğitimi ile toplumsal kültürlerin anlaşılması ve gelecek nesillere aktarılması, müzelerden eğitim amaçlı faydalanma, özellikle çocuk ve gençlere müze gezme alışkanlığı kazandırmak amaçlanıyor. Erimtan Müzesi’nin de zaten genel hedefleri bunlar.

Eğitimler 4-14 yaş arasındaki öğrencileri kapsıyor.  Okul gruplarıyla gelen öğrenciler, müze eğitimcisi ile birlikte müzeyi geziyorlar ve bilgi alıyorlar. Projede her zaman dezavantajlı bölgelerdeki okullar tercih ediliyor ki buradaki çocuklar da müzeyi tanımış, müze eğitimi ile buluşmuş olsunlar. Çocuklar, servislerle okullarından alınıyor, müzeyi geziyor, atölye çalışmasına katılıyor ardından müze bilinci ile okullarına dönüyorlar. Çocukların hayal güçlerinin sınırsız olduğunu hepimiz biliriz. Bu hayal güçlerinin objeye döndüğü eğitim atölyesinde ise çocuklar kendi sanat eserlerini üretiyorlar ve bu kendi yaptıkları sanat eserleri günün hatırası olarak odalarındaki yerini alıyor. Gün sonunda çocuklar hem müze eğitimi almış oluyor hem de sınıf arkadaşları ile birlikte güzel bir zaman geçirmiş oluyor. Şimdiye kadar yaklaşık 1200 köy okulu çocuğunun bu projeden yararlanmış. Destekçiler ile bu sayının daha da artacak olması çok sevindirici. 

Bu eğitime ben de katılmak istiyorum, çorbada benim de tuzum olsun diyorsanız 20 liralık bir katkı sağlayabilirsiniz. Katkılarınızı müze gişesine yapabilir ve sonucunda adınıza veya hediye etmek istediğiniz kişinin adına sertifika alabilirsiniz. Bireysel desteklerin yanı sıra kurum olarak da bu projeye destek olmanız mümkün. Bu katkılar bir havuzda birikiyor ve bir köy okuluna ulaşıyor.

Bu arada şimdiye kadar hep çocuklar için olan eğitimlerden bahsettik ama bu eğitimler tüm yaş grubundan ziyaretçileri kapsıyor aslında. Erimtan Müzesi’nde müze eğitimlerinin yanı sıra sosyal aktivitelere de katılabiliyor, keyifli zaman geçirebiliyorsunuz. Konserler, seminerler, konferanslar, çocuk ve yetişkin atölyelerinden bir tanesi mutlaka ilginizi çekecektir. Bir tüyo; Müze’de Müzik Salı Konserleri’ni takip etmelisiniz. Şubat ve Mart ayı programı bizden olsun, ajandanıza not edin ki unutmayın. 

4 Şubat 2020 Salı – Kontrabasla Piyanonun Dansı Gizem Sözeri (Kontrabas), Kenan Tatlıcı (Piyano) 

Sevgililer Günü Konseri: 18 Şubat 2020 Salı – Aşkın Dramatik Halleri Mine Kurtoğlu (Soprano), Tuncay Kurtoğlu (Bas) Melahat İsmailova (Piyano)

3 Mart 2020 Salı – Dünya Kadınlar Günü Konseri: Kanunum Gülle Süslü… Esra Berkman (Kanun), Lilian Tonella Tüzün (Piyano)

Sunay Akın Sanatın Oyuncakları Koleksiyonu’ndan oluşturulan Artifex Ludens: Sanatla Oyun sergisi de 1 Mart 2020 tarihine kadar gezilebiliyor.

Son olarak muhteşem manzaralı kafeden bahsetmeden edemeyeceğim. Yazın terasta ağaçların gölgesinde, kışın kafenin sıcacık ortamında çayınızı, kahvenizi içip enerji depolayabilirsiniz.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Askıda Müze Eğitimi Var!<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Çağdaş müzecilik anlayışını benimseyerek koleksiyonları müzelerin kalbi olarak görüp sergilemek kadar, bu koleksiyonlar etrafında yapılabilecek etkinliklere de ayrı bir önem verdiği için diğer müzelerden ayrılıyor Erimtan. Müzelerin etkin birer eğitim kurumu olarak tasarlanıp, işletilmesini misyon olarak benimsemeleri, ziyaretçilerine yaşattıkları deneyimlerin zenginliğine değer vermelerinden geliyor. Yetişkin ziyaretçiler kadar her yaştan çocuk ziyaretçiye önem göstermeleriyle bir anne olarak ayrıca ilgileniyorum. 

Çocuklara müzeyi sevdirmek; tarihi, kültürel, sanatsal eserlerin önemini anlatmak amacıyla pek çok çalışma yapıyorlar. Biz bu hafta sonu kızımla “Seramikten Hayvan Yapma” etkinliklerine katıldık. Eğitimden sorumlu Ebru Hanım’ın, minikleri kapıda karşılamasıyla başlayan keyifli bir saat geçirdik. Etkinliğin içeriğine bağlı olarak kısa bir müze gezisiyle tarihi yolculuğa çıktı minik ziyaretçiler.

Müze gezisi sırasında sorular sorarak çocukların da sürece katılımını sağlayan, gösterdiği eserleri kısa hikayelerle zenginleştiren Ebru Hanım; minik misafirlerin hayal dünyalarında özgürce dolaşmalarını önemsiyor. Öyle ki “Sihirli Sikkeler” etkinliğinde çocukları, diledikleri şekilde para yapabilmeleri için destekliyor. “Müze İçinde Müze” etkinliğinde çocuklardan kendi müzelerini tasarlamalarını istiyor. Onlara hayal dünyalarının sınırsızlığını vurgulayıp, kendilerine özel tasarımlar yapmalarını sağlıyor.

Hareketli ve de bol sohbetli müze gezisi sonrasında atölyeye geçiliyor. Gayet ferah ve de çocukların ilgisini çekecek renklerdeki atölyede minikler önlüklerini takıp, minderlerini alarak istedikleri yerlere oturuyorlar. Ebru ablalarının çamurlarını ve malzemelerini vermeleri ile minik eller hayal dünyalarını somutlaştırmak için çalışmaya başlıyor. Amaç en güzel hayvan figürünü yapmak değil tabii ki; öncelikle çocukların müzede sıkılmadan vakit geçirebilmeleri, kendilerini ifade edebilmeleri, merak ettikleri soruları sorabilmeleri hedefleniyor. Etkinliğin sonunda hayal dünyalarını ve parmaklarını çalıştırarak somutlaştırdıkları bir anı ile evlerine dönebilmeleri sağlanıyor.

Hafta sonu bireysel katılımlara, hafta içi okul gruplarına “Fantastik Kahramanlar, Sihirli Sikkeler, Arkeolojik Söyleşiler, Çömlek Boyama” vb. etkinlikler düzenleniyor. Etkinliklerde 25-40 TL arasında bir katılım ücreti alınıyor. (Okul gruplarından ise daha uygun bir ücret alınıyor)

Müzenin harika bir bahçeye bakan cafesi var. Çocuklu aileler için çok önemli olan yemek konusuna çözüm sunan cafede her türlü ihtiyaç karşılanabilir. Çocuk ziyaretçilere, tüm personelin gösterdiği özen ayrıca takdir edilecek bir durum. Çocuk dostu bir müze olduğunu özellikle belirtmek isterim.

Etkinlik detayları için müzenin kendi sitesini ya da instagram hesabını takip edebilirsiniz.
Web sayfası: http://www.erimtanmuseum.org
Telefon numarası: 03123110401
Adres: Kale Mh., Gözcü Sk. No:10, 06250 Altındağ

Not: Müzenin otoparkı bulunmamaktadır. Fakat Ankara Kalesi’ne kadar çıkıldığında kullanılabilen belediyeye ait bir otopark mevcut.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Erimtan Arkeoloji Müzesi’nde Çocuk Olmak<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.