Atatürk Orman Çiftliği’nin 100. yılında, miras yeniden hayat buluyor

Cumhuriyetin modernleşme vizyonunun simgelerinden Atatürk Orman Çiftliği, bu yıl 100. yaşını kutluyor. Yüzyıllık bu mirasın kalbinde yer alan tarihi hangarlar, Placemaking Festivali ile yeniden kapılarını açıyor. Festival, hem alanın tarihsel değerini korumayı hem de Ankaralıların şehirle kurduğu bağı güçlendirmeyi amaçlıyor. Ziyaretçiler; kültür, sanat, gençlik ve kamusal yaşamın iç içe geçtiği bir deneyimin parçası olacak.

Placemaking Festivali’nde fotoğraf üzerine nakış, illüstrasyon, kolaj, kaligrafi gibi yaratıcı atölyeler yer alacak. Gün boyu açık etkileşimli alanlar, çocuklar için tiyatro oyunları, akşam film gösterimleri ve Göksu konseri düzenlenecek. Festival, her yaştan Ankaralının katılabileceği, kent üzerine düşünme, öğrenme, paylaşma ve birlikte dönüştürme alanı kurmayı hedefliyor.

Placemaking Festivali nedir?

Placemaking, fiziksel müdahalelerin ötesinde topluluk ihtiyaçları, deneyimleri ve hayalleriyle şekillenen bir süreç tasarımı sağlar. Aynı zamanda, mekanın “nasıl tasarlandığı” kadar, “kimler tarafından, ne amaçla, hangi şekillerde kullanıldığını” da anlamaya yardımcı olur. Dünyada Hollanda, Fransa, İtalya gibi ülkelerde düzenlenen Placemaking festivalleri, kentlerin daha yaşanabilir, adil ve yaratıcı hale gelmesi için farklı grupları bir araya getiriyor.

Festival programı

Birinci Gün, 1 Kasım

13.00 | Pippi Uzunçorap ve Minik Yuttaşların Gücü, İsveç Büyükelçiliği
Harita Atölyesi: Kentteki İzlerimiz, Lavarla

14.00 | Kenti Düşünmek: Yayın Üretmek, THE VOID MAG
Yazının Yolu, JKET

15.00 | Hangar Hafızasını Eskizlemek, Urban Sketchers Ankara

15.30 | Sam ile Julia Çocuk Tiyatrosu, Hollanda Büyükelçiliği

17.30 | Hangardan Tınılar: Anders Kilström & Peter Asp, İsveç Büyükelçiliği

19.00 | GÖKSU Konseri

İkinci Gün, 2 Kasım

13.00 | Hafızayı İşlemek Atölyesi, Damla Sandal
Atatürk Orman Çiftliği Rotası, urbanwalks.ankara
Ankara’nın Buluntu Görselleri ile Kolaj Atölyesi, Glennis

15.00 | Kadrajla Bakma Atölyesi, Terso

15.30 | Sihirli Sözcükler Atölyesi: “Kamusal / Katılımcı / Kapsayıcı”, Mimarlıkta Rahatsız Edici Sorular

17.30 | Film Gösterimi: Bikes vs. Cars, İsveç Büyükelçiliği

Programa dair ayrıntıları incelemek ve kaydolmak için burayı ziyaret edebilirsiniz.

Lavarla’dan festivalde harita atölyesi

Lavarla ekibi de festivale, “Harita Atölyesi: Kentteki İzlerimiz” başlıklı atölye ile katılım sağlıyor.

“Birkaç yıldır sosyal medya üzerinden yükselen bir trend var: Seyahat etmek, yeni deneyimler kazanmak ve öneriler sunmak. Gitmek, gezmek, farklı olanı keşfetmek ama esasen bunu paylaşmak odağında ilerleyen trendin tam karşısına konumlanan, yerel olanı ve yaşadığımız kentin asıl hikayelerini yeniden keşfetmeyi odağına alan Pusula Keşif Haritası projesi, henüz keşif ve deneyim çılgınlığının sosyal medyayı ele geçirmediği bir dönemde, 2017’de Lavarla tarafından hayata geçirildi. Bu atölyede, Lavarla’nın deneyimi öncülüğünde önce kendi kentimizi ve onun hikayelerini kolektif biçimde nasıl üretiyoruz sorusuna cevap arıyoruz. Birlikte kendi kişisel kent haritamız üzerine düşünüyor, çiziyor, kolajlıyor ve tasarlıyoruz.”

Festival gönüllülerini arıyor

Placemaking Festivali, kentlileri bir araya getirerek mekanı, kenti ve geleceği “birlikte dönüştürme” felsefesiyle hareket ediyor. Bu dönüşüme ortak olmak için gönüllü olabilirsiniz.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Atatürk Orman Çiftliği hangarları Placemaking Festivali ile açılıyor<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

“Tabi teyzeciğim,” deyip bağlandım yola.

“Bir iki resmi işimiz vardı, Sema Otel’de kalıyoruz. Gece gece acıktık. Bu benim kız, kokoreci çok sever, yalnız bırakmayayım dedim,” dedi. “Sizin bu AOÇ’de kokoreççiler varmış. Sen gece adamısın hangisine gidelim?” diye devam etti.

“Teyze valla hepsi güzeldir. Zaten gidince görürsün oralar kımıl kımıldır,” dedim. Oradan buradan konuşurken geldik Atatürk Orman Çiftliği’ne. Girişte başladı trafik. Camı açtım. Taksici kornası, Neşet Baba’nın mızrabı. Bir taraftan kokular da gelmeye başladı. Biraz daha ilerledim. Yavaş yavaş içeri girmeye çalışıyorum. Oradan Gönül Abla bağırıyor: “Alo, tanesi bol olsun, ağaç oldum daha gidip çalışacağız.”

“Teyze burası böyle,” dedim. “Hareketli.”

“Valla kilitlendik kaldık. Bir park yeri bul, sen de gel beraber yiyelim,” dedi teyze.

“Yok, siz istediğiniz gibi yiyin hemen döneriz derseniz ben sizi beklerim,” dedim.

“Ya sen acıktın mı, acıktın. Tamam, park et, yiyelim dönelim.”

“Olur,” dedim. Az daha ilerledim. Buldum bir duba. İki el kol, “Tamam abi” dedi çocuk. Koyduk arabayı. Bakıyoruz. İstasyon var, Laginia var, Doğata var, Şençam var, o var, bu var; tam İstasyon Kokoreç’e yöneldik, kız “Aynştayn Kokoreç” tabelasını görmüş. Hemen araya girdi.

“Aynştayn Kokoreç’e gidelim,” dedi.

“Ha olur,” dedim “Talat Abi’nin yeri, lezzetlidir.” Kalabalığın arasından köşeye doğru gidiyoruz. “Buranın eskisidir Aynştayn,” dedim. “İlginç adamdır.  Pek konuşmaz. Konu ilgisini çekerse bir iki laf eder çekilir. Onun müşterileri biraz daha ağırdır. Diğer taraflara daha çok gençler gider, zaten fark etmişsinizdir.”

Dükkânın önüne geldik. Talat Abi’nin sırtı bize dönük. Dumanlar içinde, her akşam gibi uğraşıyor. Çektik tabureleri. Teyze yanıma, onun yanına da kızı, oturduk. “Acı sever misiniz? Ben bir çeyrek yerim,” dedim. Onlar “Biz yarım alalım,” dediler. Biraz sesimi yükseltip, “Talat Abi iki yarım, bir çeyrek,” dedim.

Talat Abi “Hemen geliyor,” dedi. Ben de boşboğazlık ya “Kimler geldi be abi o da gelir,” dedim. Talat Abi tezgâhta, kendi ritmini bulmuş tak tak taka tak tak taka tak yaparken o yoğunluğun, o baharatın, o kokunun içinden hafifçe başını bizden tarafa çevirdi.

Ben de başımı salladım. “Abim nasılsın?” dedim.

Talat Abi karşımda öylece kaldı. Teyzenin kız ağır çekim ayağa kalktı. Sonra Talat Abi bizden tarafa iyice döndü. Elinde iki tane bıçak. Teyze, “Ne oldu kızım?” deyip kızın koluna yapıştı. Ben taburede olanı biteni izliyorum. Bir şey de anlamıyorum. Sanırsın televizyon dizisi. Herkes ağır çekim.

Teyzenin kız, biraz bekleyip kendine gelince, “Zaman ne demek Talat Usta,” dedi. Böyle sesi içine kaçtı kaçacak. Etrafta ne kadar ses varsa durdu. Herkes bize, ben onlara bakıyorum.

Talat Abi elindeki bıçakları kokoreç tezgâhına bıraktı. Önlüğüyle ellerini temizler gibi yaptı. Böyle tok tok, dudakları titreye titreye “Zaman, fizik bölümünün büyük amfisinin girişindeki beş dakikada çakılı kalmam,” dedi.

Talat Abi’nin cümlesi bitti, yüzünü ocağa döndü. Müzik yeniden yükseldi. Kokular, sesler, bağrışlar, korna sesleri yeniden başladı.

Sanki bunlar hiç yaşanmamış gibi hem teyze hem ben ağzımızı dahi açmadık. Çırak elimize iki yarım kokoreci verdi. Teyze “Gidelim evladım,” dedi bana. Teyzenin kızı “Ben başka taksiyle gelirim,” dedi.

Biz teyze ile arabaya geçtik. Kokoreçleri yiye yiye teyzeyi otele götürdüm. “Ne oldu teyze? Kaç zamanın adamıyım ben hiçbir şey anlamadım,” dedim.

“Bu senin kokoreççi seksende okuldan firar etmiş, benim kızla aynı sınıftalarmış. Fizik öğretmeni benim kız bizim orada. Birbirlerine aşıkmış bunlar,” dedi.

“Ha ondan Aynştayn Kokoreç desene ismi,” dedim.

“Siz bilmiyor musunuz?” dedi. “Yok be teyzem, Talat Abi yirmi senedir tak tak taka tak tak taka tak,” dedim.

Sema Otel’e bıraktım. Güzel bir şarkı açtım. Devam ettim.

Mekanlar ve Hikayeler X | ODTÜ: Gönülçelen

<span class="reading-mode-buttons"></span>Mekanlar ve Hikayeler XI | AOÇ: Aynştayn Kokoreç<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Atatürk Orman Çiftliği demek bizim çocukluğumuzda hayvanat bahçesi, sınıf piknikleri ve AOÇ dondurması demekti -ki o zaman bu dondurma sadece çiftlikte satılırdı ya da biz öyle bilirdik. Birçok hayvanı AOÇ’de görmüş hipopotama hayretlerle bakmış, zürafalara hayran kalmıştık. Bu noktada belirtmem gerekir ki amacım hayvanat bahçelerini güzel göstermek değil. Hayvanların kafeslere kapatılarak doğal hayatlarından ve çevrelerinden kopartılıp insanların seyrine sunulduğu bir sistemi doğru bulmuyorum. Yapmaya çalıştığım, Atatürk Orman Çiftliğini çocuk gözlerimizle gördüğümüz şekliyle hatırlatmak ve o haliyle hayalinizde canlandırmak.

Ve büyüdük… Belki birçok okulun bahçesindeki ağaç sayısı azaldı oyunlar oynadığımız bahçeler asfaltla kaplandı. Okul bahçeleri gibi çocukluğumuzun Ankarası da değişti. Belki de artık ilkokuldaki öğrenciler için Atatürk Orman Çiftliği market reyonlarındaki bir isimden ibaret.

İlerleyen yıllarda Atatürk Orman Çiftliği’nin hayvanat bahçesinden ibaret olmadığını koca bir dünya olduğunu öğrendiğimde bunca yıl bilmemiş duymamış olmanın şaşkınlığını yaşadım. Bize Atatürk’ün traktör üstündeki resmiyle öğretilen nasıl bir bataklıktan bir ormanın kurulduğu ve burada birçok tarımsal ürünün yetiştirildiği, hayvancılık yapıldığı ve halkın üretime özendirildiği olmuştu. Kimse Avusturyalı bir mimardan ve AOÇ’de modern bir kentin ilk adımlarının atıldığından bahsetmemişti. Çoğu kapatılan artık kullanılmayan atıl durumda bırakılan fabrikaları, Cumhuriyet tarihine tanıklık etmiş yapılarıyla Ankara’nın göbeğinde bir dünya vardı aslında.

‘Kent belleği’ kavramını bu ara sıkça duyuyorsunuzdur. Kentler belleklerini kaybediyor deniliyor. Kentlerin belleklerini kaybetmesi size bir şey ifade etmiyor olabilir, aslında şöyle demek daha anlaşılır: O kentte yaşayanlar olarak bizler belleklerimizi, anılarımızı kaybediyoruz. Atatürk Orman Çiftliği de Ankara’nın ve Ankaralının belleğinde önemli bir yere sahip ve artık sadece anılarımızda kalan değerlerimizden birisi.

Ankara’da büyümüş olanların hatıralarında ve fotoğraflarında kalan, Ankara’ya son yıllarda gelenlerinse hiç deneyimleyemediği Atatürk Orman Çiftliği’ni gelin daha ayrıntılı inceleyelim.

5 Mayıs 1925 tarihinde, Ankara’nın bataklık ve çorak olan bir alanı kurutularak ve tarım için ıslah edilerek tarımsal üretimde öncü olacak bir çiftlik kurulması amaçlanmış ve bugünkü adıyla Atatürk Orman Çiftliği olan Gazi Orman Çiftliği kurulmuştur. Tarım, endüstri, üretim, eğlence mekanlarıyla Atatürk Orman Çiftliği, Türkiye’nin ve Başkent Ankara’nın modernleşme projesinde büyük rol oynamıştır. Ekonomik, kültürel ve sosyal değerleri içinde barındıran bu alan, kentlilerin birlikte zaman geçirebileceği kamusal bir kent çiftliği olarak tasarlanmış ve Cumhuriyet’in modern kent yaşamının üretim araçlarından biri olmuştur. (TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi)

Atatürk Orman Çiftliği’nin kurulduğu yıllar, Cumhuriyet’in ilanı ile birlikte yeniden imar edilmesi gereken bir ülkede ve başkentte yapılacak mimari faaliyetler için Batılı mimarların desteğine sıkça başvurulan bir döneme denk gelmektedir. Atatürk Orman Çiftliği’nin planlanmasında, Gazi Lisesi, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi, Türk Hava Kurumu gibi Ankara’daki birçok yapıda da imzası bulunan Avusturyalı mimar Ernst Egli etkili olmuştur. Egli, bu planlama görevini doğrudan Atatürk’ün kendisinden almıştır. Erken Cumhuriyet döneminde kamusal alan tasarımlarında görülen rasyonel ve fonksiyonel çözümleri kullanan Egli, Çiftlik için çağdaş bir yerleşke planı tasarlamıştır. Tamamı uygulanamasa da bu tasarım, Atatürk Orman Çiftliği’ni, modernleşme projesinin küçük bir kentsel modeli olarak düşünmeyi daha da kaçınılmaz hale getirmiştir. (TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi)

1936 yılında Egli, Jansen ile birlikte Atatürk Orman Çiftliği içinde merkezi bir konumda yer alan Bira Fabrikası Kompleksi’ne ve çevresine odaklanan bir planlama çalışması yapmıştır. Bu komplekste yer alan ve 1936-37 yıllarında projelendirilen yapıların tümü (Bira Fabrikası, Memur ve İşçi Konutları, Ülkü Evi, Hamam ve Lokanta) Egli’nin tasarımıdır.

Bira Fabrikası: Ankara Birası

Cumhuriyet’in ilanından önce Türkiye’de çok da tüketilmeyen biranın, Cumhuriyet Dönemi’nde insan sağlığına zarar veren ağır içkiler yerine tercih edilmesini sağlamak amaçlanmıştır. Biranın hafif bir halk içkisi olarak yaygınlaştırılması, aynı zamanda ziraat alanında da yeni bir gelir kaynağı olması amacıyla 1934 yılında bira fabrikası kurulmuştur.

Egli, bira fabrikasının tasarlanması konusunda Viyana’daki Fermentasyon Endüstrisi Teknik Okulu‘ndan Prof. Kluger‘den danışmanlık almıştır. Bira fabrikasının donanımları, o zamanki Çekoslavakya’nın Skoda firmasından alınmıştır. (Goethe Institut)

Bira Fabrikası Memur ve İşçi Konutları

Çalışanlar için kolay ulaşılabilir ve rahat yaşanabilir mekan teminine, yani çalışanların memnuniyetini sağlamak dolayısıyla fabrikadaki verimi ve kaliteyi artırmak için gerekli olan işçi konutları eksikliğine, 1936 tarihli yazışmalarda fabrika ile eş zamanlı çözüm arandığı görülmektedir. Çiftlikteki başlıca sorunlardan biri olan barınmayı konutlar ile çözmeye çalışmanın ötesinde, konutun kaliteli ve çağdaş yaşam çevresi nesnesi olarak ele alındığı görülmektedir.

Bira Fabrikası Memur ve İşçi Konutları, Egli’nin plan tipini “Şekil A” olarak adlandırdığı dört bağımsız tek konut (Çiftlik yöneticileri için); plan tipini “Şekil B” olarak adlandırdığı iki aile için dokuz ikiz konut (diğer çalışanlar için); ayrıca bunların güneyinde tiplerini “Şekil C ve D” olarak adlandırdığı ikişer katlı iki blok konuttan oluşmaktadır. Eşit aralıklarla yerleştirilen ve geniş birer bahçe içinde yer alan konutlar mimari özellikleri ile çağdaş bir fiziksel çevre oluşturmanın yanında, önlerindeki bahçe ile çalışanların yaşam alışkanlıklarına uygun birer ortam sunmaktadır. (Leyla Alpagut)

Bira Fabrikası Hamamı

Yerleşkenin en ilginç yapılarından birisi olan Bira Fabrikası Hamamı, fabrika ve konutlar ile birlikte tasarlanan kompleksin bir parçasıdır. Egli tasarımında genel olarak Osmanlı hamamının karakteristik şemasına bağlı kalmakla birlikte, malzeme-teknik kullanımında 1930’lu yılların modern ve kısmen kübik mimarlık anlayışına uymuş, su ve ısıtma sisteminde geleneksel hamamlardan farklı olarak teknolojinin olanaklarından yararlanmıştır. (Leyla Alpagut)

Kuzey-güney doğrultusunda uzanan dikdörtgen kütleli yapı, Türk Hamamı şemasına uygun bir anlayışla, soğukluk, ılıklık ve sıcaklık olmak üzere yan yana sıralanan üç bölümden oluşturulmuştur. Günümüzde oldukça harap durumda olan bu yapının hangi tarihten itibaren atıl olduğu bilinmemektedir.

Atatürk Orman Çiftliği’ni, Egli’nin öngördüğü şekli ve 1937-38 yıllarındaki haliyle deneyimlemek isterseniz Yalçın Yılar ve Kamran Farshchi’nin tasarlayıp gerçekleştirdiği “Atatürk Orman Çiftliği (1925-1937)” animasyonunu izleyebilirsiniz. Çiftlik ve yapıları hakkında detaylı bilgi için ise kaynaktaki makalelerden ve sitelerden yararlanabilirsiniz.

Kaynaklar:

TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi, ATATÜRK ORMAN ÇİFTLİĞİ BİRA FABRİKASI KOMPLEKSİ TESCİL ÖNERİ RAPORU,2013.
Leyla ALPAGUT, ATATÜRK ORMAN ÇİFTLİĞİ’NDE ERNST EGLI’NİN İZLERİ: PLANLAMA, BİRA FABRİKASI, KONUTLAR ve “GELENEKSEL” BİR HAMAM, METU JFA, 2010/2
Goethe Institut
ODTÜ Mimarlık Fakültesi AOÇ Araştırmaları

Teşekkür Notu: Fotoğraf albümlerini karıştırıp, yukarıdaki güzel fotoğrafları benimle paylaşan mükemmel editörlerimiz Hande ve Gülce‘ye teşekkür ediyorum. Fotoğraflar editörlerimize ve ailelerine aittir, hakları saklıdır, lütfen izinsiz kullanmayınız.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Bir Zamanlar Atatürk Orman Çiftliği’nde<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.