Gölbaşı Sineması’nın altında bulunan As Sineması’nın fiziki şartları Gölbaşı Sineması kadar iyi değildi ve günümüze ulaşamadı. Hemen yanındaki Kerem Sineması sektörde başarılı olamayarak erotik film gösterimine geçip ardından da kapandı. Eti Sanat Merkezi’nde ağırlıklı olarak sanat filmleri gösterilirdi. Onun sonu da Kerem Sineması gibi oldu. 70’li yıllarda Demirtepe’ye komşu olan Maltepe’de ise Maltepe, Alemdar, Başkent, Bulvar, Mini ve Burç sinemaları vardı. O yıllarda bu semtlerdeki sinema sayılarının bu kadar fazla olması gerçekten dikkat çekici. Bu sinemaların yerinde ise şu anda genellikle aynı isimlerle bilinen düğün salonları yer alıyor.

Hafızalarda en çok yer eden sinemalardan birisi de Akün Sineması. Sinema, 1 Mayıs 1975 tarihinde Hababam Sınıfı coşkusuyla perdelerini açtı. Hababam Sınıfı filmi tam 26 hafta gösterimde kaldı. Akün kültürünün yeri apayrıydı Ankaralı için. Akün Sineması; modernliği, özgün dekoru, rahat ve büyük koltukları, filmin her açıdan güzel izlenebildiği perdesiyle tercih sebebiydi. 911 koltuk kapasiteli Akün Sineması, açık olduğu sürece sahip olduğu tek sinema salonunu bölmedi ve bozmadı. Oturulabilen geniş basamaklı dış merdivenleri ve heybetli duruşuyla çoğu insanın da buluşma noktası haline geldi. ‘Frigo buz’ un satıldığı tek yer olan bu güzel sinema her şeye rağmen 27 yıl ayakta kalmayı başarabildi. Haldun Armağan çeyrek asır sinema olarak yaşayan Akün’ü şöyle anlatıyor: “Şimdi bambaşka yerlere dönüşen Akün gibi sinemalar müstakil kimliğiyle birer mimari tarz örneğiydi. Ama Ankara, neo-klasik mimarinin örneği olan, fuayesindeki seramiklerden tavan süslemesine dek estetik bir özenle yapılan Akün Sineması’nı göz göre göre kaybetti. Devlet Tiyatroları Akün’ü almasaydı, alışveriş merkezi olması işten bile değildi”. Akün, çok salonlu diğer sinemalar ve yaşanan ekonomik krize daha fazla dayanamadı. Akün Sineması doğduğu gün seyircilerine izlettiği Hababam Sınıfı’nı öldüğü gün de perdesinde son film olarak gösterdi. O dönem hepimizi sarsan ve son seansında salonunda insanları ağlatan bu ani kapanıştan 2 yıl sonra mekân Devlet Tiyatrolarına devredilerek “Akün Sahne” adıyla tiyatroseverlerle buluştu. Tiyatroya dönüşeli henüz 11 yıl olmuştu ki satışına karar verildi. 2013 yılından sonra Şinasi Sahnesi ile birlikte Akün Sahnesi de aralıklı olarak beş kez ihale usulü satışa çıkarıldı. Değerinin altında teklif geldiğinden bir süre satılamadı. Bu süreçte, Ankaralı sanatseverler ve sivil toplum kuruluşlarınca bu iki sahnenin başka amaçla kullandırılmasına yönelik satış fikri defalarca protesto edilip engellenmeye çalışıldı. 2014 yılında sahnelerin bulunduğu binalar iş insanı Ahmet Meriç tarafından satın alındı. Korkulan olmadı ve ne mutlu ki bu iki sahne de günümüzde Ankara kültür sanat hayatının en önemli mekânlarından olmayı sürdürüyor.

Kavaklıdere Sineması gibi geride bıraktığı tabelasıyla bizi üzen başka bir mekân daha var: Mithatpaşa Gösteri Merkezi. Pek de rahat olmayan koltuklarına rağmen bilet fiyatlarının uygun olması sayesinde seyircinin tercih ettiği bir sinemaydı. 2000’li yılların başlarında kapandı. Eskiden kalma, sararmış film afişleri ve tabelasıyla belki bir gün geri dönerim diye bekliyor.

Mithatpaşa Caddesi’nin yukarısındaki Ziraat Kültür Merkezi’ni de unutmamak gerek. 1995-1996 yıllarında, Ziraat Bankası’nda çalışan komşumuzun getirdiği davetiyelerle Tarantino’nun Pulp Fiction’ı gibi birçok güzel film izledim. Yeri çok merkezi olan bu sinemaya bildiğim kadarıyla sadece davetiye ile gidilebiliyordu. Ne zaman gitsem salonun çok kalabalık olduğunu hatırlıyorum. Ziraat Bankası Genel Müdürlüğü’ne ait sinema salonunun yenilenmesiyle, 2015 yılında Devlet Tiyatroları’na devredilen mekân “Ziraat Sahne” adıyla yaşıyor. Halen de en çok tercih edilen sahnelerden birisi.

Tüze Grup’a bağlı Ankapol ve Megapol sinemaları da çok bilinen sinemalardandı. Ankapol Sineması 1997 yılında açıldı. “Sinematek” kimliğiyle öne çıkıyordu. Genellikle seçkin Avrupa filmleri ve festival filmleri gösterilirdi. Balkonundan film izlemek çok keyifliydi. Tüze Grup’tan sonra Ankara Sinema Kültürü Derneği tarafından bir süre daha işletilen sinema, mülk sahibi Tüze Grup’un borçları sebebiyle 2008 yılında satıldı. Sinemanın yerinde şu an Jolly Joker Performance Hall bulunuyor.

Megapol Sineması da Konur Sokak’ta bulunuyordu. Kırmızı, mavi ve yeşil salon olmak üzere üç küçük salona sahipti. 90’lı yılların sonlarında, o civarda bulunan üniversiteye hazırlık dershanelerinin öğrencileri için vazgeçilmez olmuştu. Öğrencilerin desteğini alsa da bu yeterli olmadı ve Megapol Sineması da kapanan sinemaların arasına katıldı.

Necatibey Caddesi’nde bulunan Derya Sineması da hafızalara kazınan başka bir sinemaydı. Yetmişli yılların ortalarında merkeze daha yakın olan diğer sinema salonları kadar talep göremese de seksenli yıllardan sonra gösterdiği kaliteli filmler ve sahnesinde yapılan konserlerle sevilen bir yerdi. Geniş salonu ve balkonuyla huzurlu bir atmosfere sahipti. Derya Sineması’nda özellikle doksanlı yıllarda birçok film izlediğimi hatırlıyorum. Henüz her yerde AVM sinemalarının olmadığı, oturma yerlerinin fenerle gösterildiği, fener tutan görevliye bahşiş verildiği yıllardı. Bazı filmler için seanslarda yer bulmak çok zordu. Örneğin, Titanic filmine zor bilet bulmuş, filmi merdivenlerde oturanlarla birlikte tüm salon gayet samimi bir şekilde izlemiştik. Sinema sektörünün sorunları ve teknolojik gelişmelere ayak uydurulamamasının da etkisiyle Derya Sineması’nı da kaybettik. Bulunduğu sekiz katlı binayla birlikte 2005 yılında İnşaat Mühendisleri Odası’nca satın alındı. Sinemanın yeri ise İMO bünyesinde çok amaçlı konferans salonu olarak kullanılıyor.

Batı Sinemaları, Kızılay yolunda, Atatürk Bulvarı üzerinde sıklıkla görünen bir lokasyonda bulunuyordu. Perdesinde unutulmaz filmler gösterildi. Braveheart (Cesur Yürek) filmi gösterime girdiğinde çok ilgi görmüş ve bir yıl civarı gösterimde kalarak sinemanın dışına ”Zafer Haftası” afişleri asılmasını sağlamıştı. Bir dönem, Derya Sineması’nın işletmecisi tarafından işletildi. 2009 yılında Gezici Festivali’e de ev sahipliği yaptı. Batı Pasajı içindeki Batı Sineması kapanmış olsa da tabelası ve eski filmlerin afişleri uzun zaman kaldırılmadı. Kapanmamak için çok uğraştı ancak ne yazık ki bu sondan kurtulamadı.

Bunların dışında; Abidinpaşa bölgesinde Türkiş Açıkhava Sineması, Cebeci’de Hukuk Fakültesi’nin yanında Site Sineması ile aynı semtteki Sun (Elvan) Sineması, Cebeci’den Hamamönü’ne doğru ilerlerken genelde yabancı film gösteren Cebeci Sineması ile Cebeci Dörtyol’da yerli filmler gösteren Melek Sineması, Melek Sineması’nın yanı başında diğerlerinden daha sonra yapıldığı için daha modern görünen Uzay Sineması, doğumevine yakın mesafede bulunan ve genelde yerli filmler gösteren Saray Sineması, Kurtuluş’a yakın bir noktada İnci Sineması, Kurtuluş Umut Sokak’ta Konak Sineması, Güvenpark’ın arkasında Sinema70 ve Cep Sineması vardı.

Keçiören Mecidiye durağında Arzum Açıkhava Sineması; Gazino durağındaki Cem Sineması, Şato Sineması; Yakacık durağında bir açık hava sineması; Kavaklıdere’de Hanif Sineması, Yeni Ulus Sineması, Ses Sineması ve Lale Sineması; Ulus ve Dışkapı’da Stad, Nur ve Atlas Sinemaları; Aydınlıkevler’de Süreyya Sineması; Çankaya Yıldız’da Yıldız Sineması; Seyranbağları’nda Seyran Açıkhava Sineması; Altındağ’da Altındağ Açıkhava Sineması; Gazi Mahallesi’ndeki Ders Aletleri Yapım Merkezi’nin karşısındaki bir bölgede Ümit Açıkhava Sineması vardı.

SONUÇ

Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Ankara romanında gösterilen filmler ve filmlerden önceki aktüalite filmlerinin etkisini şöyle ifade ediyor: “Sinemalar […] artık, halkın aşağı duygularına hitap eden ve hep insanlığın hayvanlık kısmını gıcıklayan, adi, bayağı ve zevksiz filmleri çevirmekten vazgeçmişler, bunun yerine milli davalara hizmet eden satirik ve epik filmler yapmaya başlamışlardı. Halk bunları da aynı alaka ve tehalükle seyrediyor, bunlara bakarken de Greta Garbo’nun aşıklarına ağladığı, Charlie Chaplin’in düşüp kalkışlarına güldüğü kadar ağlayıp gülmesini biliyordu. Hele Anadolu’nun bir yerinde bir bataklık kurutuluşunu, yeni bir demiryolu hattı üstünde ilk trenin işleyişini veya Seyhan sahasındaki pamukların Kayseri bez fabrikalarına gelip oradan beyaz patiska veya renkli basma halinde çıkışını gösteren milli aktüalite filmleri, sinema hallerini alkış ve sevinç çığlıklarıyla çın çın çınlatıyordu.”

Cumhuriyet’in kurulmasından sonra Başkent Ankara’da halkın ve ülkenin kültürel gelişimini desteklemek amaçlı birbiri ardına açılan sinema salonları, kendisinden beklenen kültürel devrimi gerçekleştirdi. Bu sinema salonları sadece film göstermekle kalmadı, tiyatro oyunları, kabareler, müzikaller, konserler vb. aktivitelere de kucak açtı. Bunun sonucunda halkın artan bilgi birikimi entelektüel bir şehir yarattı. Belki de tüm bunların sonucunda elde edilen kuşaklar arası miras, bu günlere “Ankara seyircisi” kavramını getirdi.

Kaynaklara göre Ankara’da 1920’lerden 2000’li yıllara kadar olan süreçte açılıp kapanmış olan iki yüz civarı sinema salonu ve açık hava sineması vardı. Bir zaman makinesi olsaydı ve hepsinin büyülü atmosferine tek film izlemelik de olsa konuk olabilseydik keşke. Zamana yenik düşen sinemalar yazısını hazırlamak hüzün verici bir deneyimdi. Gidenlerin ardından ‘keşke’ler olur ya hep, işte benim de bu kapanan sinemalarla ilgili ‘keşke’lerim var. Zamana yenik düşen sinemalardan kendi zamanımda ayakta olanlarında çok film izledim. Ama daha çok şansım olsaydı keşke diyorum. İnsanlarıyla birlikte o insanların hafızalarına kazınan yapılar ve kültür sanat hareketleri şehrin ruhunun önemli bir parçasını oluşturur. Ankara, burada yaşayan birçok insan gibi benim için de çok özel. Çünkü hayatımın çok büyük bir bölümünü bu şehirde geçirdim. Kişisel tarihimin önemli anları ve hatırladıklarım, yaşamakta olduğum bu kentte saklı. Bu yüzden dolaştığım sokaklarda gözlerim eski dükkânları, kitapçıları, kafeleri, sinemaları ve diğer başka yapıları arıyor. Yürünen yolların hatırlattıkları hüzünlendiriyor. Yollar bazen Blues, Gölge ya da Sinema Bar’da yapılan dost sohbetlerine, bazen Pizzeria, Net Piknik veya Ofis Piknik’e, bazen de Derya, Kavaklıdere veya Akün Sineması’nda izlediğim filmlere çıkıyor. Sinemalar zamana yenik düşse de kapanan diğer mekânlarla birlikte insanların anılarında gömülü.

Kentte kalan diğer değerlerin artık zamana yenik düşmemesi, sadece hafızalarda kalmaması ve hep gözümüzün önünde olması dileğiyle…

Serinin diğer bölümleri: 1, 2, 3, 4

Zamana Yenik Düşen Ankara Sinemaları yazı dizisi kapak illüstrasyonunu hazırlayan: Rüya İğit

Katkıları için Murat Çayır, Seren Erciyas ve Pınar Aslantaş’a çok teşekkür ederim.

Ankara Sinemaları Tablosu

Tabloda eksik kalan kısımları okurların desteğiyle tamamlamak isteriz. Katkılarınız için editor@lavarla.com adresine mail atabilirsiniz. Teşekkür ederiz.

KAYNAKÇA

Ali Esat Bozyiğit, “Eski Ankara Sinemaları”, Kebikeç Dergi, Sayı 9, 1999.

Burcu Bilgin, “Sinemalar tarih oldu“, Hürriyet, 26 Temmuz 2007.

Ekin Taneri ve Ayberk Boztepe, “Samimiyetin Adresi Olan Sinema: Kızılırmak”, Bilkent Post, 6 Mayıs 2016.

Görkem Barındık, “Mustafa Kemal Atatürk ve Sinema (19 Mayıs özel)“, Sinetürkiye, 2019.

Gülseren Mungan Yavuztürk, “Ataç’ın Ankara’daki Sinema Günleri”, Ankara  Araştırmaları Dergisi, s. 180-188, 2016.

İbrahim Demirkan, “Ankara Sinemaları“, Tercümanı Ahval, 7 Ekim 2015.

Semih Gökatalay, “Erken Soğuk Savaş Ankara’sında Sinema Kültürü”, Ankara Araştırmaları Dergisi, 2019.

Suavi Aydın, Ömer Türkoğlu, Kudret Emiroğlu, Ergi Deniz Özsoy, Küçük Asya’nın Bin Yüzü: Ankara, Dost Kitabevi Yayınları, 2019.

Umur Gerenli, “Şimdide saklanan bir geçmiş: Kızılırmak Sineması“, Haber Ne Diyor?, 16 Kasım 2019.

Umut Şumnu, “Nejat Tekelioğlu’nun Sinemalı Apartmanları: Talip ve Başkent (Kavaklıdere)”, Ankara’da İz Bırakan Mimarlar: Vedat Dalokay ve Nejat Tekelioğlu, Koç Üniversitesi Yayınları, 2019.

Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Ankara, İletişim, 2004.

Yaşar Sökmensüer, “Hababam merhaba Akün, hababam hoşçakal Akün“, Hürriyet, 23 Temmuz 2014.

Bloglar ve Websiteleri

Sivil Mimari Bellek Ankara 1930-1980
Ankara’da İz Bırakan Mimarlar
AnkaBar
Ankara Cımbızcısı
Antoloji Ankara
Emek-Bahçelievler Eski Dostlar
İlgilik
Haldun Armağan  
Kamera Arkası
Karşı Açı
Sinan Akbulut
Şinasi Yüksel
Yavuz İşcen
Yalçın Ergir
wowturkey.com
Wikipedia
Büyülü Fener Sinemaları

Fotoğraf Açıklamaları ve Kaynakları

Foto-1:  Millet Bahçesi Sineması (Yavuz İşçen, yavuziscen.blogspot.com)
Foto-2: Millet Bahçesi ve içindeki sinemanın yeri-1935 (Yavuz İşçen, yavuziscen.blogspot.com)
Foto-3: Kulüp Sineması (Yavuz İşçen, yavuziscen.blogspot.com)
Foto-4: Bilet ve İlanlar (Yavuz İşçen, yavuziscen.blogspot.com)
Foto-5: Yeni Sinema (Yavuz İşçen, yavuziscen.blogspot.com)
Foto-6: Sümer Sineması şimdiki hali ve ilan (Yavuz İşcen, yavuziscen.blogspot.com)
Foto-7: Ulus Sineması (Ankara Cımbızcısı)
Foto-8: Kızılay Soysal Apartmanı terasından Kavaklıdere yönüne bakış, arkada Uybadin Köşkü (Antoloji Ankara)
Foto-9: Kızılay Meydanı/Soysal Apartmanı ve Uybadin Köşkü (Antoloji Ankara)
Foto-10: Ankara Sineması (Antoloji Ankara)
Foto-11: Büyük Sinema-Hafta Tatili Ruhsat Teskeresi (Yalçın Ergir, www.ergir.com)
Foto-12: Büyük Sinema/Çayda Çıra Oynayan Kızlar (Yalçın Ergir, www.ergir.com)
Foto-13: Büyük Sinema genel görünüm (Yalçın Ergir, www.ergir.com)
Foto-14: Marc Aryan Büyük Sinema’da verdiği konserden çıkışı Kazım Güven’in evinde (Yalçın Ergir, www.ergir.com)
Foto-15: Büyük Sinema Genel Görünüm (Yalçın Ergir, www.ergir.com)
Foto-16: Renkli Sinema-1957 (Antoloji Ankara)
Foto-17: Renkli Sinema (Yavuz İşçen, yavuziscen.blogspot.com)
Foto-18: Arı Sineması’nda oynayan ilk film San Sebastian’ın Topları afişi (Yavuz İşcen, yavuziscen.blogspot.com)
Foto-19: Le Voyage (Yolculuk) filminin Arı Sineması’ndaki galası/1974 (www.pusulahaber.com.tr)
Foto-20: Arı Sineması’nın yerine açılan Arı Stüdyosu (Yavuz İşçen, yavuziscen.blogspot.com)
Foto-21: Bahçelievler Dedeman Sineması’nın yerine açılan On Sineması, (emekbahceli.blogspot.com)
Foto-22: Yenimahalle Alemdar Sineması (www.sinasiyuksel.com)
Foto-23: Yenimahalle Seyran Sineması (www.sinasiyuksel.com)
Foto-24: Kızılırmak Sineması (Pınar Aslantaş)
Foto-25: Kızılırmak Sineması (Pınar Aslantaş)
Foto-26: Kızılırmak Sineması (Twitter/Ankara Apartmanları)
Foto-27: Metropol Sineması (www.metropol-sinemas.business.site)
Foto-28: Metropol Sineması (www.metropol-sinemas.business.site)
Foto-29: Kavaklıdere Sineması, 70’li yıllar (Antoloji Ankara)
Foto-30: Kavaklıdere Sineması, Kasım/2019 (Yazara ait)
Foto-31: Çankaya Sineması (Antoloji Ankara)
Foto-32: Talip Sineması Duvar Kaplamaları Şubat/2021 (Yazara ait)
Foto-33: Çankaya Sineması (ayrancım.org.tr)
Foto-34: Nergiz Sineması-Nergiz Sineması önünde E.T. kuyruğu, 1984 (Antoloji Ankara)
Foto-35: Kavaklıdere ve Nergiz Sinemalarında Love Story filmi gösterimde (Twitter/yeşilçam sineması)
Foto-36: Ulus Sineması-ilan (Yavuz İşcen, yavuziscen.blogspot.com)
Foto-37:Çankaya ve Gölbaşı sinemaları ilan (ayrancim.org.tr)
Foto-38: Sinema salonları gazete reklamı (Ankara Cımbızcısı)
Foto-39: Gölbaşı Sineması (Ankara Cımbızcısı)
Foto-40: Maltepe Alemdar Sineması (Antoloji Ankara)
Foto-41: Akün Sineması-veda bileti (www.kameraarkası.org)
Foto-42: Akün Sineması (www.ntv.com)
Foto-43: Mithatpaşa Gösteri Merkezi- Kasım/2020(Yazara ait)
Foto-44: Ziraat Kültür Merkezi (www.ankabar.com)
Foto-45: Megapol Sineması-Kasım/2020 (Yazara ait)
Foto-46: Derya Sineması (Antoloji Ankara)
Foto-47: Derya Sineması (Antoloji Ankara)
Foto-48:Batı Sineması girişi, 1980’li yıllar (Antoloji Ankara)
Foto-49: Batı Sineması önünde panzerler-Atatürk Bulvarı 12 Eylül sonrası (Antoloji Ankara)
Foto-50: Melek Sineması-Cebeci Dörtyol, 1965 (Antoloji Ankara)
Foto-51: Cebeci Sineması, 1980 (Ankara Cımbızcısı)
Foto-52: Altındağ Açıkhava Sineması (Ankara Cımbızcısı)
Foto-53: Ankara Cumhuriyet Bulvarı-1937 (www.eskiturkiye.net)

<span class="reading-mode-buttons"></span>Zamana Yenik Düşen Ankara Sinemaları V: Sinemanın Büyüsü Tüm Şehri Sarıyor<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

İlk yıllarda gösterilecek film bulunamıyordu. Bu sebeple ana akımdan saparak Amerikan yapımı olmayan filmlere yönelen sinema, kendine özgü alternatif sinema seyirci kitlesini yarattı. Sinemada genellikle Avrupa Sineması ve Bağımsız Sinema örnekleri ile vizyona girme şansı bulamayan filmlerin gösterimine ağırlık veriliyor. Kızılırmak Sineması birçok festivale de ev sahipliği yaparak destek oluyor. Bunlardan bazıları: Uluslararası Uçan Süpürge Kadın Filmleri Festivali, İnsan Hakları Sinema Günleri, İşçi Filmleri Festivali, Ankara Film Festivali ve Gezici Festival. 90’lı yılların sonlarındaki film festivallerinde filmler tüm gün gösteriliyordu. Filmlere gelen sadık festival takipçileri neredeyse eve hiç uğramıyor ve en rahat kıyafetleriyle tüm gün film izleyip evden getirdikleri yemekleri burada yiyorlardı. Günümüzde de Kızılırmak Sineması’nı sadık seyirci kitlesi ayakta tutmaya çalışıyor. Geçtiğimiz yıl kapanma noktasına gelindi ancak sonrasında tekrar açıldı. Bağımsız sinemaların, 2000’li yıllarda başlayan korsan CD ve DVD üretimi, tekelleşen film dağıtımı, AVM sinemalarının çokluğu, sinema izleme kültürünün farklılaşması ve dijital sinema platformlarının yaygınlaşması gibi zaten birçok sorunu vardı. Pandemi sonrası durumlarının pek iç açıcı olamayacağı düşünülse de, Kızılırmak Sineması’nın uzun yıllar boyunca Ankaralı sinema ve sanatseverlerin uğrak yeri olması ümit ediliyor.

Ankaralı  sinemaseverlerce en çok tercih edilen sinemalardan biri de Kızılay Selanik-2 Caddesinde bulunan Metropol Sineması’ydı. Caddeden geçenler sinemanın girişindeki  film afişleriyle göz göze geldiklerinde, içeri buyur eden ev sahibini çoğunlukla geri çeviremez ve akıllarında hiç yokken sinemanın büyüsüne kapılıverirlerdi. Ancak bu artık geçmişte kaldı. Çünkü; zamana yenik düşen Ankara sinemaları yazısı yayıma hazırlanırken Metropol Sineması pandemi koşullarına dayanamadı ve perdelerini kapattı. Şu an yerinde TMMOB Makina Mühendisleri Odası Eğitim ve Kültür Merkezi bulunuyor. Ankara’da şimdilerde müstakil, bağımsız sinema olarak niteleyebileceğimiz sinemalardan yalnızca Kızılırmak Sineması ve Büyülü Fener Sinemaları kaldı. 

“Ankara’daki eski sinemalar” derya deniz bir konu. Ama bu konu konuşulduğunda hemen herkesin aklına gelen Kavaklıdere, Talip, Menekşe, Çankaya ve Nergiz Sinemalarının ortak bir özelliği var: Hepsi ‘Sinemalı Apartman’ ve hepsinin mimarı Nejat Tekelioğlu. Mimar Nejat Tekelioğlu ve Ankara’nın belediye başkanlarından biri olan Mimar Vedat Dalokay’ın 1958-1968 yılları arasında mesleki ortaklıkları vardı. Ortaklığın sonrasında Tekelioğlu kendi projelerine ağırlık verdi ve böylece Ankara’nın sinemalı apartmanları ortaya çıktı. Resim ve heykel yapan, edebiyatla ilgilenen ve şiirler yazdığı bilinen Tekelioğlu ve yaptığı karma kullanımlı, sinemalı apartmanları, Ankara’daki sinema yaşantısını uzun yıllar renklendirecekti.

Ankara’nın kültür ve eğlence mekânları olan sinemalar önce Ulus’tan Kızılay yönüne, diğer semtlere sonra da Kavaklıdere’ye doğru kayıyordu. Binanın sahibi olan Nergiz ailesinden dolayı ilk etapta Nergiz adıyla projelendirilen sinema daha sonra Kavaklıdere Sineması olarak adlandırıldı. Kavaklıdere, Tunalı Hilmi Caddesi’ndeki dokuz katlı Başkent Apartmanı’nın zemin katında bulunan Kavaklıdere Sineması 1969 yılında izleyicisiyle buluştu. İki katlı salonu ilerleyen yıllarda bölünerek dört salona dönüştürüldü. Kavaklıdere Sineması uzun yıllar boyunca Ankaralıların birçok anı biriktirmesini sağladı.  Festivallere ev sahipliği yaptı. 1991 yılından sonra sinemanın işletmeciliğini Büyülü Fener Sinemaları’nın da sahibi olan Denk Ajans devraldı. Festivallerin vazgeçilmez durağı Kavaklıdere Sineması, “gece sineması” ve “ilk çocuk cafe” uygulamaları ile dikkatleri çekti.  Sinema, nitelikli Avrupa ve Türk filmlerini gösterdiği için Avrupa Konseyi’ne bağlı Eurimages-Europa Cinemas tarafından da desteklendi. Nitelikli sinemanın izlenmesine yaptığı katkılardan ötürü 1999 yılında Ankara Film Festivali’nce verilen Kitle İletişim Ödülünü aldı. Ancak bunlar kapanmasını engelleyemedi ve 2007 yılında Kavaklıdere Sineması da perdelerini kapattı. Geçmişte Kavaklıderem Derneği tarafından yeniden açılmaya çalışılsa da şu an önünden geçenleri sadece tabelasıyla selamlayabiliyor.

Tekelioğlu’nun sinemalı apartmanlarından Talip Sineması da Tunalı Hilmi Caddesi üzerinde yer alıyordu. Apartman, 1969 yılında projelendirilmişti. Dükkânlara ve sinemaya yer kazandırmak için dokuz katlı binanın konut katlarının girişi az alan kaplayacak şekilde düzenlenmişti. Bu düzenleme, sinemalı apartmanların karakteristik özelliğini yansıtıyordu. Apartman girişi ve dükkânların arasından geçilerek bodrum kata iniliyor, oradan da sinemaya giriliyordu. Talip Sineması, üzerinde bulunduğu Tunalı Hilmi Caddesi’ne otuz yıl boyunca Kavaklıdere Sineması ile birlikte değer kattı. Talip Sineması, film gösteriminin yanı sıra tiyatro gösterileri ve birbirinden farklı konserlere de ev sahipliği yaptı. Örneğin, 1993 yılında metal müzik sevenler için İstanbul’da düzenlenen ‘Lanethli Konserler’in Ankara ayağı Talip Sineması’nda yapılmıştı. Konser esnasında gençler arasında kavga çıkmış ve ortam polis müdahalesiyle sakinleştirilmişti. Talip Sineması da zamana yenik düşen sinemalardan oldu. Şu an yerinde otopark bulunsa da yapıldığı zamanki seramik duvar kaplamaları duvarlarda hâlen durmaktadır.

Şili Meydanı’ndaki Çankaya Sineması ve Menekşe Sokak’taki Nergiz ve Menekşe Sinemaları, Mimar Nejat Tekelioğlu’nun sinemalı apartman konseptine diğer örneklerdi. Çankaya Sineması, 1967 yılında Mehmet ve Refik Erdoğan kardeşler tarafından açıldı. Açılışına ikinci Cumhurbaşkanı İsmet İnönü de katıldı. 850 kişilik koltuk kapasitesiyle film gösteriminin yanı sıra tiyatro oyunlarına da kucak açtı. Devekuşu Kabare, Kent Oyuncuları ve Haldun Dormen bu sahnede tiyatroseverlerle buluştu. Sinema; balkon katı ve geniş fuayesi ile 1500 metrekarelik alanda 1987 yılına kadar faaliyet gösterdi. Sinema, kiraya verildikten sonra yıllar içinde disko, restoran, ardından da Çakıl Gazinosu olarak kullanıldı. Geçtiğimiz yıl ise sevindirici bir gelişme oldu. Mekân, “Çankaya Sahne” adıyla kültür sanat hayatına geri dönerek 4 Ekim 2019’da Sokrates’in Son Gecesi adlı oyunla açılış yaptı. Çankaya Sahne’nin Genel Sanat Yönetmeni Mehmet Atay’ın sözleri çok anlamlı: “Birçoğunuzun hafızalarında farklı anları yeniden hatırlatan bir mekân burası. Birkaç kuşak, farklı sesler, farklı görseller ve heyecanlar yaşadı burada. Bu mekânı bir sinema olarak yaratanlar ülkemizin yaşadığı krizlerin sanata da yansımasıyla hayallerinde bir süreklilik yaşayamadılar belki ama bin bir özenle inşa ettikleri mekânın duvarlarına, merdivenlerine sinmiş sözlerin, müzik eserlerinin, film karelerinin hafızalarda hep taze kalmasını istediklerinden olacak yine bir sanat merkezi olarak hayatına devam etmesine zemin hazırladılar. Yıllar sonra, Ankara’nın neredeyse adıyla birlikte anılacak bu kült mekânını, sanatsal bir enerjiyle buluşturmaktan gurur duyuyoruz. Yalnız yola çıktık ama bizi yalnız bırakmayacağınızdan eminiz.”

Nergiz Sineması, Menekşe-1 Sokak’ta 1967 yılında yapılan Nergiz Apartmanı’nda bulunuyordu. Yetmişli yıllarda Nergiz Sineması’nda genellikle aile ve macera filmleri gösteriliyordu. Doksanlı yılların başında, filmi sandalyeden izleme rahatsızlığına rağmen Rambo-3 filminin upuzun kuyruğu görülmeye değerdi. Sinema, film gösteriminin yanı sıra Devekuşu Kabare gibi tiyatro ve diğer kültür sanat etkinliklerine de sahnesini açıyordu. Ancak yıllar içinde sinemaya olan ilginin azalmasıyla birlikte fazla tutunamadı. Cep sineması ekolünden olan bu sinema son dönemlerinde sadece erotik film göstermeye başladı ve sonrasında kapandı.

Mimari Projesi 1966 yılında Nejat Tekelioğlu ve Özdemir Çakıner tarafından hazırlanan Menekşe Sineması, Nergiz Sineması’nın biraz aşağısında, Modern Çarşı’ya yakın bir yerde, Orkide Apartmanı içinde bulunuyordu. Menekşe Sineması 90’lı yılların sonlarına kadar önemli bir sinemaydı. Burada da duygular ve sinema bir arada yaşardı. Vurdulu kırdılı bir filmin son sahnesinde başkahraman biraz dayak yiyip ardından büyük bir geri dönüşle kalkarak rakibine ilk tekmesini attığında, tüm salon Meksika dalgasını andıran bir coşkuyla ”İşte bu” diyerek coşuyordu. Yönetmenliğini John Carpenter’in yaptığı Big Trouble İn Little China (Küçük Çin’de Büyük Bela) filmine girip o fantastik filmin büyüsüne kapılan, film bitiminde büyüklerinin elinden tutup Sümer Sokak’taki Konya Mutlu Kebap’ta karnını doyuran çocuklar şu an kırklı yaşlarındalar. Menekşe Sineması, kapandıktan sonra ilerleyen yıllarda özel tiyatrolarca kullanılan bir sanat merkezine dönüştü.

Dr.Öğr.Üyesi Umut Şumnu’nun makalesinde yer verdiği üzere; ”Ankara’da Mimar Nejat Tekelioğlu tarafından projelendirilen sinemalı apartmanlar önemli sivil mimarlık örneklerindendir. Hepsi kent belleğimizin önemli unsurlarıdır. Bu apartmanlar gerek alt katlarında bulunan mağaza ve sinema mekânları, gerek apartman bloğundaki daireleri, gerek bu dairelerin yapıldığı yılların konut politikası hakkında bilgi vermeleri, gerekse bütün bu mekânlardaki özgün tasarım yaklaşımları ve mimari detayları bakımından sahip çıkılması ve korunması gereken birer mimari mirastır.”

Ankara’nın sineması olan apartmanlarından bir başkası; Karınca Apartmanı ve Karınca Sineması Esat Caddesi 70 numarada bulunuyordu. Karınca Apartmanı, Mimar Fehmi Doğan ve Mimar Mehmet Ünal tarafından tasarlandı. Mimari proje 1967’de onaylandı ve yapı 1969 yılında tamamlandı. 1977 yılındaki bir tadilatla sinema kullanımı ihtiyaca göre değiştirildi. Sinema girişi Esat Caddesi’nden, yapının orta kesiminden alınır ve giriş holü ile fuayeye bağlanırdı. Sinema salonunun balkon kısmına giriş fuayedendi. Fuayeden salona bir merdivenle ulaşılırdı. Salonun bulunduğu bodrum katta oluşturulan yeni bir fuayede iki uçta yer alan merdivenler yapının iki ucunda yer alan sinema çıkışlarına yönlenirdi. Bu tek salonlu, yüksek tavanlı, kırmızı kadife perdeli sinema da kapandı. Karınca Pasajı ise hayatına devam ediyor. Esat Caddesi’nde Dilek Sineması ve Ferah Açıkhava Sineması’nın da bulunduğu biliniyor fakat onlar da günümüze ulaşamadılar.

Eskiden sinemalarda filmlerin bazı yükseliş sahneleri ya da memnun ediciyse sonu da tüm salonca alkışlanırdı. Film ekibinin bundan haberi olmasa da izlenilenden duyulan memnuniyet alkışla belli edilirdi. Teknik problem olunca ‘Hoop Makiniiiissst’ bağırışları duyulurdu. Orada dışarıdan bağımsız, izlenilenin büyülü dünyasına yakın bir hal olurdu. Artık çoğunlukla zaman geçirmek için girilen sinema salonlarının aksine daha bir özenle, tam saatinde gidilip, kimseyi rahatsız etmeden saygılı ve sessizce film izleme kültürü yaygındı.

Yazının önceki bölümü: Zamana Yenik Düşen Ankara Sinemaları III: Bahçelievler ve Yenimahalle

Zamana Yenik Düşen Ankara Sinemaları yazı dizisi kapak illüstrasyonunu hazırlayan: Rüya İğit

*Kaynakçaya serinin son yazısından erişebilirsiniz.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Zamana Yenik Düşen Ankara Sinemaları IV: Müstakil ve Sinemalı Apartmanlar Dönemi<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Nüfusun artmasıyla birlikte yeni yerleşim alanları oluşturuluyordu. Ankara’nın Bahçelievler semtindeki ilk yapılaşmalar 1929-1939 yılları arasını kapsayan ve “Jansen Planı” olarak bilinen mimari plana göre başlatıldı. Kurulan Bahçelievler Yapı Kooperatifi, semte bugün de kullandığımız ismin verilmesini sağladı. Jansen, yabancı bir mimar/şehir plancısı olarak planına, bulunduğu kültürün özelliklerini de yansıtmaya çalıştı. Sosyal faktörleri de göz önüne alarak evin sınırlarına temkinli yaklaştı. Mahremiyete özen gösterilerek yapılan geniş bahçeli evlerden günümüze sayılı örnekler ulaşabildi. Bugünkü Bahçelievler’in küçük bir bölümünü oluşturan bölge, haritaya baktığınızda artık çok da fark edilemeyecek duruma geldi. Çünkü semt, yapılan değişikliklerin yanı sıra şimdiki haliyle, ilk planlandığı ve yapıldığı dönemin altı katı büyüklüğüne ulaştı. Bahçelievler semtinde yerleşmelerin artmasıyla birbiri ardına sinemalar açılmaya başlandı.

Yavuz İşcen’in, Ankara’nın eski sinemalarıyla ilgili olarak kaleme aldığı makalelerinde, Bahçelievler semtindeki eski sinemalara dair bu yazımızda sıkça yer vereceğimiz oldukça güzel bilgiler var. Bu bilgilere göre; 1940’lı yıllarda Bahçelievler 3. Cadde’de eskiden Bahçelievler Polis Karakolu’nun bulunduğu yerin hemen karşısında Zevkli Sinema vardı. Hemen yanında da Tenis Kulübü Binası ve tenis kortları. Bu tenis kortlarında mahalle gençlerinin Amerikalılarla maçlar yaptığı, tenis hocası Fuat Ambar’ın oğlu Beyazıt Ambar’ın babasının zoruyla tenis oynarken sonunda Türkiye şampiyonu olduğu biliniyor. Kulüp kapandıktan sonra bir süre “Bahçeli Gençlik Futbol Takımı Lokali”, ardından da kapandığı yıla kadar langırt salonu olarak kullanıldı. Zevkli Sinema’ya dönecek olursak, burası yazlık sinema olarak yapılmıştı. İklimin henüz bu denli farklılaşmadığı o yıllarda, Ankara ayazının fazlaca şiddetli olduğunu düşünürsek bu fikir işletme mantığı için pek de cazip değildi. Açık hava sinemaları Ankara’da yalnızca iki ay kadar izleyici çekebiliyordu. Zevkli Sinema buna rağmen uzun süre varlığını devam ettirdi. Akasya ağaçlarının altında, bir tarafta tenis kortları, mahallenin gençleri ve spor tutkunları için spor alanları, diğer tarafta her yaştan izleyicisiyle açık hava sinemasında film keyfi… Zevkli Sinema yetmişli yılların sonlarında kapandı. Tenis kortlarının bulunduğu yere Emekli Sandığı binası, Zevkli Sinema’nın bulunduğu yere ise Migros Alışveriş Merkezi yapıldı.

1950’li yıllarda Bahçelievler 7.Cadde ile 29.Sokak’ın kesiştiği köşede Gümüş Sineması olarak bilinen ve terasında açık hava sineması olarak hizmet veren bir binadan daha bahsediliyor. Eskiden bu apartmanın altında Işık Kitabevi ve Gümüş Pastanesi olarak bilinen iş yerleri varmış. İsim benzerliğinden dolayı sahiplerinin aynı olduğu tahmin ediliyor. Bahçelievler’in ilk sinemalarından olan Gümüş Sineması’nın ilerleyen yıllara ait kaydı bulunamadığından pek uzun ömürlü olmadığı düşünülüyor. Günümüzde bu apartmanın alt katında dükkânlar ve balıkçılar var.

Bahçelievler 3.Cadde’de karakolun hemen arkasında bulunan semtin en eski kapalı sineması, Renkli Sinema 1957’de açıldı. Mimari projesi ile ilgili olarak Yüksek Mimar Naki Tınay ve Mimar Vedat Özsan’ın isimleri geçer. Tınay’ın Mebus Evleri ve Bahçelievler’de birçok iki katlı evin mimarı olduğu biliniyor. Salonun yan cephelerine çıkıntılı olarak yaptığı çiçeklik pencereleri, günümüzde pek örneği kalmayan bu evlerin karakteristik özelliklerinden sayılıyor. Renkli Sinema’nın sahibi ise; yurt dışında şehircilik üzerine yüksek lisans yapan, Ankara Çubuk Barajı projesinin de sahibi Tarık H. Koyutürk’tü. Bahçelievler’de Jansen Planı uyarınca yapılan iki katlı evlerden birinde oturuyordu. 1957 yılında yayımlanan Hayat dergisinin bir sayısında, iki kuğu deseninin süslediği kadife perdesinin 11 metre ve 9 hoparlörden oluşan ses sisteminin ise 1000 voltluk kapasiteye sahip olduğu belirtilmiş. Film öncesi ya da sonrası sosyalleşme hareketlerinin benzerine burada da rastlıyoruz. Sinemanın karşısındaki Figaro Pastanesi, film öncesi ve sonrası özellikle sinemaya yakın olan Cumhuriyet Lisesi öğrencilerinin uğrak yeriydi. Ankara’nın en modern sinemalarından biri olan Renkli Sinema, Koyutürk sahipliğinde 1966 yılına kadar varlığını sürdürdü. Başından yangın geçen ve onarılmayan bina bir süre sonra yıkıldı. Şu an yerinde Bahçelievler Telekom Binası bulunuyor.

Bahçelievler’de yer alan sinemalardan belki de en önemlisi ve en çok hatırlananı Arı Sineması’ydı. Milli Kütüphane’nin karşısında, Bahçelievler Son Durak No 169’da bulunan Arı Sineması 1969 yılında açıldı. Sinema, açılışını La bataille de San Sebastian (San Sebastian’ın Topları) filmiyle yapmıştı. Ulus’taki sinemalarda olduğu gibi burada da filmler dublajsız ve altyazılı olarak gösteriliyordu. Yine, diğer çoğu Ankara sinemasında olduğu gibi Arı Sineması da başka konser ve etkinliklere ev sahipliği yaptı. 1760 koltuklu Arı Sineması’nın mimari projesini Rahmi Bediz ve Demirtaş Kamçıl yaptılar. Sinema; balkon, kulüp ve salon olmak üzere üç kattan oluşuyordu. Duvarları süsleyen seramik panolar Prof. Dr. Hamiye Çolakoğlu ve seramik sanatçısı Cemil Eren’in eserleriydi. Arı Sineması’nın hemen solunda sinema-pastane yakın ilişkisine başka bir örnek olarak Arılar Pastanesi yer alıyordu. Oturma koltuklarının olduğu bölümlere “tekler” ve “çiftler” yazan iki farklı kapıdan giriliyordu. Bekârlar ile evli veya sevgililer diye yorumlar yüklenen bu durum ilerleyen yıllarda başka sinema salonlarında da konu edilmeye devam edecekti.

Film başlamadan önce toplam üç kez çalan gongun ikinci çalışından sonra ortam kararmaya başlar ve son yerleşmeler de tamamlanırdı. Tavana doğru bir bakış atıldığında bal peteği şeklinde dizayn edilmiş dikkat çekici aydınlatma sistemi görülürdü. Arı Sineması, o dönem Avrupa’daki diğer sinemalarla yarışacak özelliklere ve görkeme sahipti. Bu durum yurt dışında da fark edilmiş olacak ki, Arı Sineması, ünlü İtalyan yönetmen Vittorio De Sica’nın yönetmenliğini yaptığı, Sophia Loren ve Richard Burton’un başrollerini paylaştığı Le Voyage (Yolculuk) filminin 1974 yılındaki dünya galasına ev sahipliği yaptı. “Tek kanallı televizyonda herkes Dr. Richard Kimble rolünü canlandıran David Janssen’in Kaçak dizisini mi izlesek Sophia Loren’i mi görsek ikilemindeydi. Yine de ‘Kaçak kaçmıyor ya’ avunmaları eşliğinde sinemanın önünde büyük kalabalık vardı.” Bu önemli galada Zeki Müren, Ayla Algan ve Müjdat Gezen gibi ünlü sanatçılar da Sophia Loren’le birlikte en ön sıralardan filmi izlemişlerdi.  O günleri yaşayan Yavuz İşcen anlatıyor: “Aradan bir yıl kadar geçmişti. Sydney Pollack’ın yönetmenliğini yaptığı, Robert Redford ile Faye Dunaway’in başrollerde oynadığı ‘Three Days Of The Condor’ (Akbabanın Üç Günü) adlı filme gitmiştim. 1760 koltuk kapasiteli Arı Sineması’nda bilet bitmişti. Gişe görevlisi ‘Sadece Birinci’de yer var’ demişti. Ben de bileti alıp almamakta kararsız kalmıştım. Çünkü bu ön koltuklar sinemanın en ucuz koltuklarıydı. Daha sonraki matinede şansımı denemeyi düşünürken görevli beni ikna edebilmek için ‘Kardeşim, Sophia Loren bile kendi filmini birinciden izledi,’ demişti.”

Belleklerde önemli yere sahip Arı Sineması 1985 yılına kadar varlığını sinema olarak devam ettirdi. 1985 yılında TRT tarafından 49 yıllığına kiralanarak ve mimari özellikleri de korunarak Arı Stüdyosu’na dönüştürüldü. Sinema kapandıktan sonra Arılar Pastanesi 7. Cadde’ye taşındı. Pastanenin yerinde günümüzde Tarım Kredi Kooperatifleri Yardımlaşma Birliği Merkezi bulunuyor.

Bahçelievler’de bulunduğunu bildiğimiz son sinema ise; Bahçelievler Dedeman Sineması. Dedeman Sinemaları “Akay Dedeman” ve “Bahçelievler Dedeman” olarak biliniyordu. 1971 yılında açıldılar. Akay Dedeman Sineması, Akay Caddesi’nde bulunuyordu. Film gösterimleri dışında konser etkinlikleri de düzenleniyordu. Akay Dedeman Sineması yetmişli yılların sonlarında kapandı. Yeri, gazino ve bar olarak kullanıldıktan sonra hastane binasına dönüştürüldü.

Bahçelievler Dedeman Sineması ise; Bahçelievler 3. Cadde’de bulunuyordu. 1400 kişilik olan sinema aynı semtteki Arı Sineması’na rağmen varlığını devam ettirebildi. Yetmişli yılların ortalarında kapanan Bahçelievler Dedeman Sineması binası bir süreliğine siyasi partilerden birine bağlı olarak kültür merkezi şeklinde kullanıldı. Daha sonraki yıllarda yenilenerek Bahçelievler On Sineması’na dönüştürüldü. Bahçelievler On Sineması, Tüze Grup’a bağlı olarak 2000’li yılların başlarında işletilmeye başlandı. Alt katında kafe, bowling salonu ve oyun alanları vardı. Salonda son sinema teknolojisi kullanılmıştı ve konforlu koltuklarıyla yeni çekim merkeziydi. Tüze Grup 2007 yılında Avşar Film ile ortak oldu. Ancak geçirdiği ekonomik kriz sonrası 2008 yılında sinema sektöründen çekildi. Bahçelievler Tüze On Sineması da aynı yıl kapandı. Günümüzde yerinde Milyon Performance Hall bulunmaktadır.

Ankara’daki ilk çocuk sineması ise 1951 yılında faaliyete geçti. Küçük Tiyatro’da her cumartesi üç seans olarak hizmet verdi. Perdesinde kısa belgeseller, müzik klipleri ve Mickey Mouse filmleri gösterildi. Daha büyük çocuklar kendi yaşlarına hitap eden filmler dışında bazen aileleriyle bazen de arkadaşlarıyla birlikte kaçarak sinemalara, aşk, macera ve kovboy filmlerine gidiyorlardı. Çocuklar ve gençler özellikle kovboy ve gangster filmlerinin olası zararlarının çok farkında olmasa da, bu filmlerin türlü olumsuz etkileri üzerine o dönemler çok tartışılmış ve çözümler aranmıştı. Muzaffer Tekel bu konudan şu şekilde söz ediyordu: “ABD’nin emperyal kültürü ile zavallı Kızılderililere düşman olmanın utancını o yıllar bilemiyorduk henüz”. Seyirci olmak dışında sinemalarda çalışan çocuk işçiler de vardı. İlerleyen yıllarda Türkiye’nin önde gelen gazetecilerinden olacak olan Cüneyt Arcayürek, İkinci Dünya Savaşı sonrasında ailesine maddi anlamda destek olmak için Halk Sineması’nda ışıkçı olarak çalıştığını, abisinin ise aynı sinemanın kapısında bilet kestiğini anlatmaktaydı. Bobin taşımacılığından sinema makinistliğine kadar pek çok işte çalışan çocuklar böylece sinemanın arka planını da tanıyordu. Sinema, toplumun her yaştan kesimi için, her açıdan çok önemliydi.

Yenimahalle’deki Sinemalara Bakış

Eski semt sinemalarından bahsediyorken Yenimahalle’ye uğramadan geçmeyelim. Özellikle 60’lı yıllarda bu semtte birçok sinemanın olduğunu biliyoruz. Yenimahalle 8. Durakta Yılmaz Açıkhava Sineması bulunuyordu. Yeni film bulma sıkıntısı nedeniyle genelde kıştan kalan filmler gösterilirdi. Ama halkın ilgisi yine de yoğundu. 5. Cadde’de Alemdar Sineması vardı. Binanın alt katı kapalı sinema salonu, orta katı düğün salonu ve terası da yazlık sinema olarak kullanılıyordu. Alemdar Sineması’nda genellikle yabancı filmler oynatılıyordu. Sonraları bu bina Alemdar İş Merkezi, sinema ise düğün salonu olarak kullanılacaktı.

Serdar Sokak’ta Seyran Sineması vardı. Seyran Sineması’nda da genellikle yerli filmler gösterilirdi. Mahalleli yazları, ellerinde çekirdekleri ve leblebili gazozlarıyla açık hava sinemalarının tahta sandalyeli samimi atmosferinde, kışları ise kapalı sinema salonlarının kadife koltuklarında başka âlemlere dalardı. Yenimahalle’de o yıllarda Güneş Sineması ve Akın Sineması’nın da bulunduğunu da biliyoruz. Ancak ne yazık ki hepsi zamana yenik düştü.

Yazının önceki bölümü: Zamana Yenik Düşen Ankara Sinemaları II: Kızılay

Zamana Yenik Düşen Ankara Sinemaları yazı dizisi kapak illüstrasyonunu hazırlayan: Rüya İğit

Katkısı için Cem Dedekargınoğlu’na  teşekkür ederim.

*Kaynakçaya serinin son yazısından erişebilirsiniz.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Zamana Yenik Düşen Ankara Sinemaları Ⅲ: Bahçelievler ve Yenimahalle<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Cumhuriyetin ilk yıllarında başkente yakışır bir kent planlamasının oluşturulması düşünüldü. Şehir, bu konu ile ilgili düzenlenen yarışmayı kazanan Prof. Dr. Hermann Jansen’in projesine göre biçimlendirilmeye başlandı. Ankara’nın ilk imar planı olan ve 1929-1939 yılları arasını kapsayan Jansen Planı’nda, planlamanın motorlu taşıtlara uygun olmasının yanı sıra yeşil alanlar, parklar yapılması amaçlanmış, Güvenpark ve Kızılay bölgesi yerleşimi düzenlenmişti. Böylece Ankara halkının kültürel etkinlik ve sinema tutkusunun merkezi konumunda olan Ulus semti de yerini yavaş yavaş Kızılay’a bırakmaya başlamıştı. Ankara’daki sinema salonlarının artması ve gösterime giren birçok filmle birlikte Ankaralıların sinema tutkusu da büyüyordu.

Ulus Sineması, Kütahya Milletvekili Ragıp Soysal’ın adını taşıyan Kızılay’daki Soysal Apartmanı içerisinde bulunuyordu. Ankara’nın en modern ve gözde apartmanı Soysal Apartmanı’nın tasarımı, açılan yarışma sonucu birinci olan Mimar Bekir İhsan’a aitti. Dört ayrı apartmanın birleşimi şeklinde inşa edilen yapı; bodrum kat, zemin kat, üç normal kat ve bir teras katı olmak üzere toplam altı katlı inşa edilmişti. Bodrum ve zemin katı gazino, lokanta ve dükkânlara ayrılmış olan yapı içerisinde bir de sinema yer alıyordu. Sinemayı açan kişi, Türkiye’nin ilk spor spikeri olan ve ülkemizdeki ilk spor dergisi Spor Alemi’ni çıkaran, Taksim Kışlası’nın Taksim Stadı’na dönüştürülmesine ön ayak olan Sait Çelebi’ydi. Kendisi daha sonra Sıhhiye’deki Ankara Sineması’nın da yöneticiliğini yapacaktı.

Soysal Apartmanı, içerisindeki Ulus Sineması’yla birlikte, gelişmekte olan Ankara’nın kültür ve sanat yaşamı içinde önemli bir yere sahipti. Apartman ve sinemanın Ankara’da gençliğini yaşayan bir neslin anılarında da önemli bir yeri var. Ayşe Kulin, Adı Aylin adlı romanında dönemin önemli isimlerinin yaşadığı Soysal Apartmanı’nı şöyle anlatıyor: “Soysal Apartmanı hiç kuşkusuz, yeni inşa edilmekte olan Ankara’nın en modern, en gözde apartmanıydı. Kentin mutena semti Kızılay’da, meydanın ortasındaki ayaklı saate bakan, dört ayrı giriş kapısı bulunan, kocaman bir bloku olduğu gibi kaplayan devasa ve modern bir bina idi. Meşhur Süreyya Pavyonu, Ulus Sineması ve 1940’lı yılların Ankaralı küçük kızlarına bale ve ritmik dans öğreten Madam Marga Dans Okulu da bu binada bulunuyordu. Soysal Apartmanı, terasında içinde kırmızı balıkların yüzdüğü havuzlu bahçesi, çamaşır kurutma alanı, o yıllarda Ankara’da ender bulunan kalorifer tesisatı, her gün verilen sıcak suyu ile gerçekten ayrıcalıklı bir apartmandı…”

Güneri Cıvaoğlu ise Milliyet Gazetesi’ndeki köşesinde apartman ve sinemadan şu şekilde bahsediyor: “Soysal Apartmanı… Bu apartmanın altında Ulus Sineması, bir büfe… Ve bir devrin gece kulübü Süreyya… Bir ilkbahar, sinemaya girmeden önce, büfeden sigara alıyordum. Sakallarımızın yeni yeni terlemeye başladığı o ilk delikanlılık yaşlarının özentisiyle, cebimizde sigara taşıyorduk. Büfeden sigara alırken, başıma bir şey düştü… Zıpladı ve önümdeki tezgâha yuvarlandı. Bir erik… Başımı yukarı kaldırdım. Soysal Apartmanı’nın en üst katındaki balkonda, bir çift iri, çok güzel gri-yeşil gözle karşılaştım. Bu kazadan şaşkındı. Özür diler gibiydi. Sonra… Sarı denebilecek, çok açık kumral saçlarını ve güzel yüzünü fark ettim. ‘Dert değil’ gibilerden gülümsedim. O da gülümsedi. Çocukluktan genç kızlığa henüz geçiş yaşlarında olmalıydı. Sinemaya girdim, aklım, hep balkondaki güzel kızdaydı. İçeride arkadaşlara sordum. Devrin ünlü sopranosu Belkıs Aran’ın oğlu Pınar, tanıyordu. Adı Ayşe Kulin’di. Arnavutköy Kız Koleji’nde okuyordu.”

Sait Çelebi Ulus Sineması’nı, açıldığı yıl içerisinde İzzet ve Ali Cemali kardeşlere devretti. Görkemli açılışını 20 Ocak 1939 tarihinde Lumieres Paris (Paris Işıkları) filmi ile yapan sinema, var olduğu sürece oynattığı kaliteli filmlerle Ankara’da seçkin bir seyirci kitlesine ulaştı. Film gösteriminin yanı sıra diğer başka sinemalarda da olduğu üzere dönemin ünlü isimlerinin katıldığı konserler ve başka organizasyonlara da ev sahipliği yaptı. 1967 yılında Soysal Apartmanı’nın, Ulus Sineması’nın da içinde bulunduğu üç binası yıkılarak yerine Soysal İş Hanı-Pasajı yapıldı.

Sait Çelebi’nin Ulus Sineması’nın ardından işletmeciliğini aldığı Ankara Sineması, 1943 yılında İş Bankası iştiraki olarak açıldı. Sıhhiye Meydanı’ndan Necatibey Caddesi’ne girişte sağ tarafta bulunuyordu. Toplam seyirci kapasitesi bin 100 kişiden fazlaydı. Üç katlı olan sinemada, sinema perdesi orta katın karşısına denk geldiğinden alt ve balkon katta oturanlar filmi izlemekte zorlanıyorlardı. Ancak bu durum, seyirci sayısını olumsuz etkilemiyordu. 1949 yılından sonra bir süre de tamamen Ankara Sinema İşleri Limited Şirketi tarafından işletilen sinema sonrasında el değiştirdi. 70’li yılların sonlarına doğru seks filmleri furyasına teslim oldu. 1988 yılında yıkıldı. Şu an yerinde Ankara Pasajı ve Balıkçıoğlu İş Hanı var.

Yalçın Ergir’in blogunda da yer verdiği üzere tarih 15 Ocak 1949’u gösterdiğinde Başbakan Hasan Saka ve kabinesinin istifasıyla ülke gündemi hareketlenmişti. Bu sıkıntılı ortama rağmen iki gün sonra Büyük Sinema’nın açılışı devrin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü tarafından yapıldı. Sinemanın sahipleri Kazım Rüştü Güven ve Hamdi Başaran kardeşlerdi. Hamdi Başaran, gaz şirketi HABAŞ’ı kurmuştu. Kardeşi Kazım Rüştü Güven ise Mersin’deki narenciye ve buz kalıbı işinin yanı sıra koleksiyonerliği ve sanata bağlılığıyla tanınıyordu. Şimdiki Divan Pastanesi’nin bulunduğu köşedeki evin sahibi olan Vehbi Koç, beraber bezik oynadıkları iki kardeşe “Biriniz havadan biriniz sudan para kazanıyorsunuz,” diye takılıyordu. Kazım Rüştü Güven Ankara’da tanınan bir iş insanıydı. Ankara’yla ilgili planları arasında ise operaların sergilenebileceği işlevsel bir kültür merkezi kurmak vardı. Ancak Muhsin Ertuğrul’un yönlendirmesiyle önceliği sinemaya verdi. Mimari projeye Abidin Mortaş imza attı. Sinema perdesinin üst kısmındaki bölümde Turgut Zaim ve Nurettin Ergüven’in Çayda Çıra Oynayan Kızlar tablosu, Büyük Pastane’nin bekleme holüne bakan kısımda da yine ortaklaşa yaptıkları Sadabad tablosu bulunuyordu. Maalesef bu tablolar yıllar sonra çıkacak olan bir yangında yok olacaktı.

Büyük Sinema’da ilk gösterilen film Bette Davis’in oynadığı Zehirli Yalan (Desception)’dı. Kapanacağı son güne kadar sinemada tüm filmler orijinal sesleriyle ve alt yazılı olarak gösterildi. Sinema, perdesinde gösterilen filmlerin dışında birçok konser ve gösteriye de ev sahipliği yaptı. İstanbul Şehir Tiyatrosu, Ankara’daki oyunlarının çoğunu burada sahneledi. Vasfi Rıza Zobu, Şaziye Moral, Bedia Muvahhit, Reşit Rıza, Behzat Butak, Gülistan Güzey gibi dönemin ünlü isimleri ile Dormen Tiyatrosu, Muammer Karaca, Yıldız ve Müşfik Kenter, Zeki Alasya ve Metin Akpınar gibi tiyatronun yıldızları da sahne aldılar. Münir Nurettin Selçuk, Nesrin Sipahi, İnci Çayırlı, Zeki Müren, Behiye Aksoy, Dario Moreno, Cem Karaca ve Barış Manço gibi sanatçıların Büyük Sinema’da verdikleri muhteşem konserler izdiham yaratıyordu. Yabancı sanatçılar için de durum farklı değildi. Marc Aryan, Sylvie Vartan, Johnny Hallyday, Dizzy Gillespie, Dave Brubeck, Pepino DiCapri gibi isimler de Büyük Sinema’da konser veren ünlü isimlerdendi. Bu ünlü isimlerin çoğu, konserlerinin ardından Kazım Güven’in, Büyük Apartman’ın dördüncü katındaki evinde misafir edilirlerdi.

Sinema, ilerleyen yıllarda Hürriyet Gazetesi’nin Altın Mikrofon Şarkı Yarışması’na ve Milliyet Gazetesi’nin düzenlediği Liselerarası Müzik Yarışması’na da ev sahipliği yaptı. Bu etkinliklerin yanı sıra Cumhuriyet Halk Partisi, Demokrat Parti, Adalet Partisi ve Güven Partisi’nin kongreleri de burada yapıldı. 1950’den sonra Demokrat Parti iktidarı döneminde İsmet İnönü, Adnan Menderes ve Refik Koraltan biletle misafir alınmayan Büyük Sinema Locası’nın müdavimlerinden iken; Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan genelde 18.30 matinesinde filmleri balkondan izlemeyi tercih ediyorlardı. Ulus’taki Yeni Sinema’nın ardından Büyük Sinema da devlet erkânı ve dönemin önde gelen siyasilerinin uğrak yeri olmuştu. Onların film izlemeyi seçtiği sinemalar da ayrıca rağbet görüyordu. Sinemada oynayan bazı filmler Celal Bayar için Cumhurbaşkanlığı Köşkü’ndeki film gösterme makinesinde oynatılmak üzere oraya gönderiliyordu. Sinemaya talep çok yoğundu ama Başbakan Menderes izin vermediği için sinemanın bilet fiyatları senelerce hiç arttırılmamış, fiyatların arttırılması izni için başbakana telgraf çekilmişti. Yakın çevresinde Piknik, Goralı Sandviç, Özen, Boğaziçi ve Kutlu Pastaneleri bulunan Büyük Sinema’nın birinci katında “Madam” olarak bilinen Beyaz Rus Larissa Marika’nın işlettiği Büyük Pastane bulunuyordu. Ankara’daki diğer pastanelerle birlikte burası da önemli bir sosyalleşme mekânıydı. 1949-1964 yılları arasında pastaneyi işleten Madam, Baba Karpiç ve Süreyya ile birlikte Ankara’da büyük iz bırakan üç Rus’tan biriydi. Madam’ın gitmesi Büyük Sinema için bir kayıp olsa da 70’li yıllarda İlbank Bloklarının altında “Madam’ın Yeri” adıyla kendi lokantasını açacak, Kazım Güven ve kızı tarafından da hep desteklenecekti. Büyük Sinema binasının ikinci katında “Ali Baba” adlı langırt salonu, üst katında ise Can Yayınevi’nin kurucusu Erdal Öz’ün sahibi olduğu “Sergi Kitapevi” bulunuyordu. Ankaralı aydınların yanı sıra Yakup Kadri Karaosmanoğlu da kitaplarını imzalamak için buraya sıkça geliyordu.

Memur kentindeki Büyük Sinema’yla ilgili anlatılan o kadar çok şey var ki. Sinema; önündeki upuzun kuyruklar, karaborsaya düşen biletler, kopan filmlerin çabucak yapıştırılıp sinema keyfine hızlıca devam edilebilmesi için seyircilerin ”Makiniiiiiist” bağırış ve ıslıkları, makinist dairesi meraklıları, ‘Frigo Buz’lar, ‘Fruko’lar, leblebi-gazoz ikilisi, film öncesi ve sonrası pastane sohbetleriyle burası belli ki birçok insanın hayatına dokunmuştu. 1972’de gösterilen Aşk Hikâyesi (Love Story) belki de izdiham yaşanan son film oldu. Sinemanın son konserini ise Alpay ve Lale Akad verdiler. Sinema, 1976’da eski makinisti İlhami Tuncay’a kiralandı. İki yıl sonra da tamamen kapatılarak Büyük Çarşı’ya dönüştürüldü. 1997 yangınında sinemadan kalan çoğu iz de kayboldu. Daha sonra onarılan Büyük Çarşı’da şu an kuyumcu ve gelinlik mağazaları bulunuyor.

Ankara’yla birlikte sinema kültürü de gelişiyor

Ankara geçen yıllarla birlikte başkente yaraşır şekilde gelişiyordu. Ankaralılar ise Jansen planıyla Yenişehir’e doğru kayan şehir merkezinde, Ulus ve Ankara sinemalarıyla şehir yaşamına daha aktif şekilde katılma imkânı bulmuşlardı. Açıkhava sinemalarının yanı sıra birbiri ardına açılan müstakil sinema salonları sayesinde herkesin keyfi yerindeydi. Ankara’da 50’li yıllarda birbiri ardına izlediği filmlerle ilgili eleştiriler yapan, düşüncelerini güncesine döken isimlerden biri, bir duygu ve düşünce insanı olan Nurullah Ataç’tı. “Chaplin’in Limelight (Sahne Işıkları) filmini izlemiş, duyguculuğu sevmediği için ilk başta “karşı koymak, omuz silkmek” istediyse de, bunu başaramadığını anlatmıştı. Çünkü izledikçe “Büyük bir sanat erinin, büyük bir adamın karşısında olduğunu” kavramış ve kendini büyük bir hayranlıkla beyazperdedeki “bu mucizenin sevincine” bırakmıştı. “Öyle sanıyorum, bir daha görmeye vaktim olmayacak Limelight’ı,” diyordu. Oysaki filmi daha “birçok kez” izlemeyi istiyordu.” İzlediği filmlerden bir başkası, Büyük Sinema’da gösterilen Pane Amore e Fantasia (Ekmek, Aşk ve Hayal) Ataç tarafından çok beğenilmişti. “Filmin ardından gece eve gelir gelmez ilk işi bu İtalyan güldürüsü ile ilgili yazmak olmuştu. Anlattıklarına bakılırsa, Vittorio de Sica’nın filmdeki oyunculuğunu çok beğenmiş, Gina Lollobrigida’yı çok güzel bulmuş, hele filmdeki eşeğe bayılmıştı. Sırf bu eşeği görmek için filme üst üste iki üç kez gittiğini belirtmiş, zavallı eşeğin film sonunda ölmesi ise yazarı fazlasıyla üzmüştü.” Genellikle okumayı ve dostlarıyla sohbet etmeyi seven Nurullah Ataç sinemanın büyüsüne kapılmıştı. 30 Mart 1954’te güncesine şöyle yazacaktı: “Bu yıl bir hal oldu bana: Hoşlanmaya başladım sinemadan.”

Yazının önceki bölümü: Zamana Yenik Düşen Ankara Sinemaları I: Sinemanın Doğuşu ve Ulus

Zamana Yenik Düşen Ankara Sinemaları yazı dizisi kapak illüstrasyonunu hazırlayan: Rüya İğit

*Kaynakçaya serinin son yazısından erişebilirsiniz.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Zamana Yenik Düşen Ankara Sinemaları II: Kızılay<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Ankara’da sinemanın doğuşu

Ülkemizde 1900’lü yılların başlarında Fransa’daki Halk Bahçeleri’nden esinlenilerek “Millet Bahçeleri” oluşturulmaya başlandı. Akasya ağaçlarının gölgesindeki Millet Bahçesi’nde tiyatro, kütüphane ve sosyalleşme mekanları bulunuyordu. Ankara’daki ilk sinemanın 1920’li yıllarda, Millet Bahçesi içerisinde (Ulus’taki Atatürk Bulvarı’ndan Merkez Bankasının yanındaki sokağa kadar olan yerde, birinci TBMM ile Sayıştay’ın karşısında) olduğu biliniyor. Millet Bahçesi’nde bulunan, Kurtuluş Savaşı’nın ilk döneminde Azm-i Milli örgütlenmesinin oyun sahnelediği, üç yangın geçiren ilk tiyatro ve sinema salonu hakkındaki bilgiler maalesef sınırlı. Millet Bahçesi’ndeki sinemada gördüğü filmleri anımsayanlardan Ceyhun Atuf Kansu şöyle anlatıyor: “…Bu, o zamanların pek sevilen bir Alman sinema oyuncusu ve şarkıcısı Richard Tauberd’in adını unutmadığım Şarkıcı Haydut filmiydi. Konusu özgürlüktü ve olay Alp dağlarının karlı koyaklarında, uğultulu ormanlarında geçiyordu. İlk sesli filmlerden olacak. Tauberd’in kuzeyli sert Alman sesi bugün bile kulaklarımdadır. Şimdi, Ulus alanında, iş hanlarının yükseldiği yerlerde bir Millet Bahçesi vardı. Akasyaları istasyon yolunu gölgeleyen bu bahçenin bir ucunda, Ankara’nın ilk sineması çalışırdı. Tauberd’e değin, çocukluk gülüşlerimizin kaynağı Şarlo’yu tanımıştım…” Güzel anılarda yer bulan ve Millet Sineması olarak bilinen bu ahşap bina 1929 yılında yandı. Millet Bahçesi’nin bahçe kısmı 1926 yılında kısmen kapatıldı. Kalan kısım 1959 yılına kadar “Şehir Bahçesi” olarak kullanıldı. Bugün bahçenin yerinde 100.Yıl Çarşısı bulunuyor.

Yine Ulus Meydanı’nda 1927 yılında bugünkü Taşhan İş Hanı yerinde Kulüp Sineması açıldı. Kulüp Sineması, otuz bin liraya mal olan Western Electric marka sinema makinesi sayesinde şehirdeki sinemalar arasında bu alanda bir rekabet başlatmıştı. Alt salondaki demir ve üzeri meşinle kaplı açılır kapanır koltuklar; birinci mevki “Hususi” ve ikinci mevki “Duhuliye” şeklinde adlandırılıp fiyat ayrımı buna göre yapılırdı. Sahnesi Çankırı Caddesi’ne yani İş Bankası tarafına bakan sinemanın balkon kısmı ise hoş kırmızı kadife koltuklarla kaplıydı. Kaynaklara göre; sinemanın, üzerleri meşin kaplama açılır kapanır koltuklardan oluşan bin dört yüz oturma yeri vardı. Sinemayla birlikte Kulüp Sinema Mecmuası, Sinema Alemi (Türkçe ve Fransızca), Temaşa Alemi, Temaşa ve Ankara Sinemaları adlarıyla çıkartılan dergiler, gösterime girecek filmleri, sinema dünyasına ve magazine dair haberleri veriyordu. Perdesinde ilk etapta sessiz siyah-beyaz filmlerin izlendiği Kulüp Sineması’nda, 1933-1934 yıllarında birçok filmle birlikte Sefiller ve Tarzan filmleri de gösterilmişti. İlerleyen zamanda Kulüp Sineması’nın yüzde 60 hissesi Ankara Sinema İşleri Limited Şirketi’nce alınacaktı.

Otuzlu ve kırklı yıllar Ankara’sında İş Bankası ve Ankara Sinema İşleri Limited Şirketi’nin önemini en azından bir paragrafla da olsa anlatmak gerekiyor. Atatürk, Kurtuluş Savaşı günlerinde, yarısı orduya yarısı da kendi şahsına iletilmek üzere Pakistan halkı tarafından gönderilen 500 bin lira tutarındaki paranın tamamını maliyeye vermişti. Savaş sonrası kendisine geri verilen 250 bin lira ile isteği üzerine İş Bankası kuruldu. Yine Atatürk’ün talimatıyla, 1933’te İş Bankası paydaşlığıyla film ve Türk sinema işletmeciliğine destek veren Ankara Sinema İşleri Limited Şirketi kuruldu. Bu şirket Kulüp, Sus, Yeni, Sümer ve Ankara sinemalarını destekledi. Sinemalara düzenli film sağlayarak kültür sanat hayatına katkıda bulundu. Daha sonra benzer bir ortaklıkla 1937’de İstanbul’da FİTAŞ (Filmcilik Türk Anonim Şirketi) kuruldu. Türkiye İş Bankası’nın, Ankara Sinema İşleri Limited Şirketi ile olan paydaşlığı 1982 yılında sona erdi.

Şirketin, hisselerini aldığı Kulüp Sineması’nın adı 1937’de Halk Sineması olarak değiştirildi. Çoğunlukla kovboy ve macera filmleri gösterilen Halk Sineması’nın sonu da maalesef Ulus’ta açılan ilk sinema gibi oldu ve ahşap bina 1941’de tamamen yandı. 1942 yılında Şirket, Halk Sineması’nın yerine ahşap zeminli Park Sineması’nı açtı. Park Sineması’nda en fazla bir saat yirmi dakika süren ucuz halk matineleri olmaktaydı. Bu matinelerde genelde ev hanımları, çocuklar ve öğle arasını burada geçiren çalışanlar olurdu. Ucuz halk matineleri dışındaki seanslarda, filmler başlamadan önce ışıkların üç defa yanıp sönmesi filmin başlayacağı haberini veriyor, “jurnal” adı verilen kısa haber filmleri gösteriliyordu. Bu haber filmlerinde, gündemdeki yerli ve yabancı haberler ile spor haberleri yer alıyordu. Televizyon ve radyo kullanımının kısıtlı olduğu bu yıllarda gösterilen haber filmlerinin kamuoyunu şekillendirmedeki rolü oldukça önemliydi. Park Sineması, 1960 yılında Yılanların Öcü filmi gösterimdeyken bir yangın geçirip kapandı. Sinemanın yakınında olduğu için onunla birlikte hatırlanan bir yer daha var: Uğrak Lokantası. Sinema müşterilerinin film öncesi ya da sonrası mutlaka gittikleri, o dönemlerde içki satışı da yapılan bir restoran tarzında olan bu lokanta günümüzde de varlığını devam ettiriyor.

Cumhuriyet’in başkenti Ankara her alanda olduğu gibi kültür ve sanat alanında da büyümeye, Ankaralılar da buna ayak uydurmaya çalışıyordu. Erken Cumhuriyet dönemi Ankara’sında sinemaların hemen hemen tamamı Ulus’ta açılmıştı. 1928’de şehrin merkezi durumundaki Ulus’ta açılmış bir başka sinema Yeni Sinema’ydı. 800 koltuk kapasitesi vardı. Sümer Holding’in arkasında, Denizciler Caddesi ile Anafartalar Caddesi’nin birleştiği köşede, Taşhan’ın bitişiğinde yer alıyordu. İş Bankası’ndan yüklü bir kredi kullanarak sinemayı açanlar (Eskişehirliler olarak biliniyorlardı), işler istedikleri gibi gitmeyince borçlarına karşılık burayı bırakıp gittiler. Ankara Sinema İşleri Limited Şirketi, Yeni Sinema’yı da bünyesine kattı. İç dekorasyonu kendisinden önceki sinemalara göre daha itinalı yapılan Yeni Sinema’da Atatürk için de özenle hazırlanmış özel bir loca (Reis-i Cumhur Locası) vardı.

Mustafa Kemal Atatürk, diğer sanat dallarına gösterdiği ilgiyi sinema sanatından da esirgememişti. 1923 yılında Muhsin Ertuğrul’un yönetmenliğini yaptığı, Halide Edip Adıvar’ın aynı adlı romanından uyarlanan Ateşten Gömlek isimli filmin çekim aşamasına yakın ilgi göstermiş, Milli Mücadele’nin anlatımı için Müslüman-Türk kadın oyuncu seçilmesini isteğini belirtmişti. Böylece Atatürk’ün teşvikiyle ilk kez Bedia Muvahhit ve Neyyire Neyir öncülüğünde Türk kadınlarının film oyunculuğu yapması sağlandı. Atatürk’ün 1932 yılında yine Muhsin Ertuğrul’un Bir Millet Uyanıyor filminin bazı sahneleri için kamera karşısına geçtiği ve senaryo düzeltmeleri yaptığı bilinmektedir. Cemal Granda, Atatürk’ün Uşağının Gizli Defteri isimli kitabında Atatürk’ün şu ifadelerine yer veriyor: “Sinema gelecekteki dünyanın bir dönüm noktasıdır. Şimdi bize basit bir eğlence gibi gelen radyo ve sinema, bir çeyrek yüzyıla kalmadan yeryüzünün çehresini değiştirecektir. Japonya’daki kadın, Amerika’nın göbeğindeki siyah adam, Eskimo’nun dediğini anlayacaktır. Tek ve birleşmiş bir dünyayı hazırlamak bakımından sinema ve radyonun keşfi yanında, tarihte devirler açan matbaa, barut ve Amerika’nın keşfi gibi olaylar birer oyuncak yerinde olacaktır.” Atilla Dorsay’ın Sinema ve Çağımız isimli kitabında da yine Atamızın sinemaya dair değerli görüşleri yer alır: “Sinema öyle bir keşiftir ki bir gün gelecek, barutun, elektriğin ve kıtaların keşfinden çok dünya medeniyetlerinin çehresini değiştireceği görülecektir. Sinema, dünyanın en uzak köşelerinde oturan insanların birbirlerini sevmelerini, tanımalarını temin edecektir. Sinema insanlar arasındaki görüş, düşünüş farklarını silecek, insanlık idealinin tahakkukuna en büyük yardımı yapacaktır. Sinemaya layık olduğu ehemmiyeti vermeliyiz.”

Fuat Uzkınay’ın Büyük Taarruz’un başlangıcından İzmir’in kurtarılışına kadar geçen sürede yaşananları konu alan ve hazırlık çalışmaları Atatürk tarafından da bizzat takip edilen belgesel filmi, kurulan heyetle 1930’lu yıllarda yeniden düzenlenip daha kapsamlı hale getirilmeye çalışılıyordu. Heyette yer alan Nurettin Baransel’e belgeselin akıbetini sorup, kendisine ait sahneler hareketsiz resimlerden oluştuğu için filmin tamamlanma sürecinin uzadığını öğrenen Atatürk’ün cevabı gayet netti: “Ben hayattayım. Milli Mücadeleye ait bütün evrakım, kılıcım, çizmem, hâlihazırda mevcut olduğuna göre çağırdığınız anda bana düşen vazife ve görevi yapmadım mı? Böyle bir teklif karşısında kalsam memnuniyetle kabul eder, bir artist gibi filmlerde rol alır, hatıraları canlandırırdım, bu milli vazifedir. Çünkü Türk gençliğine bu mücadelenin nasıl kazanıldığını canlı olarak ispat etmek, hatıra bırakmak bu filmde mümkün olacaktır.” Ancak bu konuşmadan kısa süre sonra ne yazık ki Atatürk’ün sağlığının bozulmasıyla bu isteği gerçekleşememiştir. Cenaze törenini Dolmabahçe’den Ankara’ya kadar filme alan kişi ise, Almanya’da gördüğü sinema tahsilini desteklediği, eğitimi sonunda Avrupa ve Türk filmciliği hakkında rapor istediği 1940’lı yılların önemli yönetmeni Faruk Kenç’tir.

Sinema, kendi -sosyalleşme- kurallarını oluşturuyor

O dönemde yaşayanların anlatımlarına göre; Yeni Sinema’da, film arasında verilen 5 dakikalık istirahatte dış koridorlarda sigara içen ya da büfeden yiyecek içecek alan seyircilerin saygı konusunda üst düzeyde olduğunu anlıyoruz. Asla yüksek sesle konuşulmadığı ve en kalabalık seanslarda dahi en ufak olay çıkmadığından bahsediliyor. Mavi kadife koltukları, prensip olarak sadece yabancı ve altyazılı filmlerin gösterilmesi ve seyircinin konforuna önem verilmesi burada film izlemenin bir “seçkinlik işareti” olarak görülmesini sağladı. O dönemde genelde düşük gelirli insanların dublajlı film izlemesi, dublajın kötü olduğu ya da dublajlı filmlerin hep kalitesiz yapımlar olduğu anlamına gelmemektedir. Dönemin dublaj sanatçıları, alanında yetkin olan Ferdi Tayfur -günümüzdeki ses sanatçısı Ferdi Tayfur ile karıştırılmamalıdır- gibi işine emek veren, başarılı kişilerdi. Ferdi Tayfur, seslendirdiği Amerikan filmlerine dublaj yaparken karakterlere şive de katmış, bu yöntem halk tarafından oldukça benimsenmiş ve beğenilmişti. O yıllardaki çoğu filmi Ferdi Tayfur’un dublajıyla izleyen Altan Öymen, sonraları bu filmleri orijinal sesleriyle dinlediğinde aynı tadı alamadığını aktarıyordu.

Film seanslarını beklerken Atatürk Bulvarı boyunca adım başı şapkalarıyla birbirlerine selam vererek turlayan nazik ve şık giyimli beyler ile süslü ve güzel hanımların eksik olmadığı Yeni Sinema’nın suaresine katılmak çok önemliydi. Memur kentinin yoğun talebi sebebiyle, filmlerin ilk gösterim seansları için bilet bulabilmek bile büyük olay olurdu. Son seferi 21.00’de yapılan otobüs seferlerine ek olarak filmlerin büyüsüne kapılanlar için 23.00’te özel sefer düzenlenirdi. Suareler öyle takip edilirdi ki her saatin kendine özel, tanışık izleyicileri oluşmuştu. Film gösteriminin yanı sıra verilen konserler de büyük ilgiyle takip edilirdi. 1945 yılında Safiye Ayla ve arkadaşları önce Yeni Sinema’da, ertesi gün de Sus Sineması’nda konser vermişler ve bunun gibi konserlerde farklı kesimlerden insanlar bir araya gelmişti. Yeni Sinema’da kendiliğinden işleyen ayrı ve elit bir kültür vardı. Kendisinden sonra çok sinema açıldı ama o, hafızalarda yeri doldurulamayan saygın bir aile büyüğü gibi yaşadı. Yeni Sinema, Ulus Meydanı ve Anafartalar Caddesi’nin genişletilmesi ve Ulus İş Hanı’nın yapılması amacıyla 1956 yılında istimlâk edildi.

1938 yılına geldiğimizde, Ulus’ta Çocuk Esirgeme Kurumu’nun yanında Ankara Sinema İşleri Limited Şirketi tarafından kiralanan binada Sus Sineması açıldı. Çocuk Esirgeme Kurumu Kompleksi içinde başlangıçta 600 kişilik çocuk tiyatrosu olarak kurulmuş olan sinemada genellikle çocuk filmleri ve yerli filmler gösteriliyordu. Sus Sineması’nda gösteri yapan rakkaseler de oldukça ilgi çekiyordu. Başından bir de yangın geçen bu sinema, varlığını 1985 yılına kadar devam ettirebildi. Sinemanın kapanmasının ardından ise mekân bir süreliğine Sus Düğün Salonu olarak hizmet verdi.

Sümer Sineması, 1940 yılında Ulus’ta Denizciler Caddesi’nde açıldı. Çocuk Esirgeme Kurumu kompleksi bünyesindeki bina esasen kapalı yüzme havuzu olarak yaptırılmıştı. Ancak bina Kurum tarafından farklı sebeplerle kullanılamayınca Ankara Sinema İşleri Limited Şirketi tarafından kiralanarak sinemaya dönüştürüldü. Kontrol çok az olduğu için alınan tek biletle bütün gün sinemada kalınabiliyordu. Hatta öyle ki bilet parasını vermiş olan seyirciler bazen oturacak yer bulamıyordu. Kimsesiz ve evsiz insanlar kışın ısınmak için Sümer Sineması’na gidiyorlardı. İsteyen izleyiciler bir taraftan film izlerken diğer yandan alkollü içkilerini yudumlayabiliyorlardı. Hafta sonları da asker matineleri yapılıyor, kapının önünde yoğun asker kalabalığı oluyordu. Müşteri kitlesi de oynatılan filmlere göre şekillenmişti. Prof. Dr. Necmeddin Sefercioğlu’nun Sümer Sineması’na dair anlattıkları, müşteri profiliyle mekânların etkileşimini gösteriyor: “Ankara Sinemalarının çocuklar ve gençler açısından en ilgi çekicisi, Denizciler Caddesi’nden girişi olan Sümer Sineması idi. Bu sinemada 32 kısım, tekmili birden diye nitelendirilen, vurdulu kırdılı serüven filmleri gösterilirdi. Film gösterilirken ıslıklar, yuhalar, çığlıklar birbirine karışırdı. Konuşulanlar kolay kolay duyulmazdı. Perdeye ucuna jilet takılmış kâğıttan uçak fırlatanlar bile olurdu. Filmin coşkusuna kapılan gençlerin bazılarının birbiri ile kavgaya tutuştuğu da olurdu. Galiba oraya gelenlerin kılık kıyafeti ve öteki seyircilere bit nakletmeleri yüzünden, sinema “Bitli Sümer” diye anılırdı.” İşletenlerin değişmesi sebebiyle zaman içinde Güneş ve Yeni Sinema (Taşhan’ın yanındaki sinemadan farklı) isimlerini aldı. 1960’ta ise tamamen kapandı.

Zamana Yenik Düşen Ankara Sinemaları yazı dizisi kapak illüstrasyonunu hazırlayan: Rüya İğit

Serinin ikinci yazısı Zamana Yenik Düşen Ankara Sinemaları II: Kızılay

(Kaynakçaya serinin son yazısından erişebilirsiniz.)

<span class="reading-mode-buttons"></span>Zamana Yenik Düşen Ankara Sinemaları I: Sinemanın doğuşu ve Ulus<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.