Meclis 1921 yılında aldığı bir kararla, açıldığı gün olan 23 Nisan’ı milli bayram olarak ilan etti. 1922 yılındaysa bayramın kutlandığı günün, saltanatın kaldırıldığı gün olan 1 Kasım olarak değiştirilmesine ve özel bir ismi olmayan bu bayrama “Hakimiyet-i Milliye Bayramı” denilmesine karar verildi. Buna karşın, toplum tarafından 23 Nisan gününün daha çok benimsenmesi nedeniyle 1923 yılından itibaren tekrar Meclisin açıldığı günde, bu kez “Milli Hakimiyet Bayramı” adıyla kutlandı. 1935 yılında “Ulusal Egemenlik Bayramı” olarak kabul edilen 23 Nisan, nihayet 1981 yılında bugünkü halini alarak “Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı” oldu.

İsminde Çocuk Geçmeyen Çocuk Bayramı

1981 yılına kadar 23 Nisan bayramları, resmi isminde çocuk kelimesi geçmemesine rağmen hep çocuk bayramı olarak kutlandı. Peki, nasıl oldu da 23 Nisan Bayramı yıllar geçtikçe çocuklar ile özdeşleşti? 23 Nisan denilince, meclisin açıldığı günden önce aklımıza ilk olarak neden çocuklar geldi?

Aslında her şey, 1921 yılında, İstanbul’daki Himaye-i Etfal Cemiyeti’nin (daha sonraki ismiyle Çocuk Esirgeme Kurumu) Ankara’da aynı isimle yeni bir dernek olarak kurulması ve derneğin başkanlığına Kurtuluş Savaşı’nda etkin rol üstlenen, İstiklal Madalyası sahibi Doktor Fuad Bey’in gelmesi ile başladı.

Son yıllarını sürekli ölüm-kalım savaşlarıyla geçirmiş bir toplum, çok sayıda ferdini şehit olarak vatan toprağına verirken geriye bir o kadar da gazi, dul ve yetim bırakmıştı. Cemiyet, sayısı binli rakamlar ile ifade edilen yetim ve bakıma muhtaç çocukların tedavi edilmesi, korunması ve yetiştirilmesi amacıyla faaliyete geçmiş, aynı zamanda o yıllarda sayısı hayli yüksek olan çocuk ölümleriyle de mücadele etmeyi görevleri arasına dahil etmişti.

Doktor Fuad Bey, çocukların bu durumunun toplum nezdinde farkındalık yaratması ve çocukların bakımı için maddi kaynak sağlanması amacıyla, milli bayram ilan edilen 23 Nisan günlerinde çeşitli etkinlikler düzenlemişti. İlk olarak 1923 yılında, şefkat pulları ve rozet çıkartılmıştı. Mustafa Kemal bu çabaları destekleyerek, Meclis’teki bayram protokolünde Fuad Bey’e de yer vermişti. 1924 yılındaki törende ise Himaye-i Etfal Cemiyeti’ni eşi Latife Hanım temsil etmişti.

Fuad Bey, yurt içindeki bağışlardan istediği miktar elde edilemeyince, 1923 yılında ABD’ye giderek burada yaşayan Türk vatandaşlarından bağış toplamıştı. Çocuk kavramının gündemden düşmesini istemeyen Himaye-i Etfal Cemiyeti, 1925 yılından itibaren 23 Nisan’ı “Himaye-i Etfal Günü”, 1926 yılında ise “Çocuk Günü” olarak ilan etti. Başta Falih Rıfkı Atay olmak üzere, dönemin ünlü gazetecileri de Himaye-i Etfal Cemiyeti’ne yazılarıyla destek verdi. O yıl; kahveci, arabacı ve otomobilci esnafı 23 Nisan’da elde ettikleri kazancın bir kısmını Cemiyete bağışladı.

Cemiyet, 1927 yılında yayımladığı bir bildiriyle, çocuk günü ile milli bayramı bir anlamda birleştirerek 23 Nisan’ı “Çocuk Bayramı” olarak ilan ettiğini duyurdu. Bu düşünce hemen kabul gördü ve 23 Nisan devlet himayesi altına alındı. 1927 yılında, çocuk bayramı ilk kez bir program çerçevesinde kutlandı.

İlk Çocuk Bayramı Programı

Kutlamalar, Ankara’daki tüm araba, otomobil ve otobüslerin Numune Hastanesi ile Erkek Lisesi arasındaki meydanda, bayraklar ve çiçeklerle süslenmiş olarak saat 9.00’da toplanmasıyla başladı. Araçlara bindirilen çocuklar, belirlenen güzergahtan geçerek Çocuk Sarayı’na ulaştı. Burada Doktor Fuad Bey tarafından karşılanarak kendilerine şeker ve pasta ikram edildi. Çocuklar daha sonra salıncak ve oyuncakların olduğu yerde vakit geçirdi. Öğleden sonra davul çalındı, bando ve mızıka ile çocuklar eğlendirildi. Akşam düzenlenen çocuk balosu ile program sonlandı. Mustafa Kemal, etkinlikler için arabalarından birini çocuklara tahsis etti ve Cumhurbaşkanlığı Bandosu’nun Çocuk Sarayı’nda konser vermesini sağladı.

1929 yılında ise Çocuk Bayramı, 7 güne yayılarak ilk kez “Çocuk Haftası” olarak kutlandı. Açılışı çocuklar tarafından yapılan haftadaki tüm etkinlikler, yine çocuklardan kurulu bir komite tarafından yönetildi. Çocuklar adeta büyükler gibi meydanlarda halka hitaben konuşmalar yapmış, devlet büyüklerinin yerine temsilen oturmuşlardır.

Çocuk Sarayı

Himaye-i Etfal Cemiyeti 1921 yılında, Hakimiyet-i Milliye matbaasının bakımsız bir odasında faaliyete başlamıştı. Cemiyet, daha sonra bir bina kiralayarak bir odayı çalışanlara diğer odayı ise hasta çocukların tedavisi için ayırmıştı. 1927 yılında ise Fuad Bey’in çabaları sonucu tahsis edilen bir arsa üzerine Arif Hikmet Koyunoğlu tarafından yapılan ve “Çocuk Sarayı” ismi verilen yerleşkesine taşınmıştı. Binlerce çocuğun bakıldığı, ihtiyaçlarının karşılandığı Çocuk Sarayı, aynı zamanda çocuk bayramlarının merkezi haline gelmişti. Önündeki caddeye de Çocuk Sarayı Caddesi (bugünkü Anafartalar Caddesi) ismi verilmişti. Bugün bu bina; Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına bağlı olarak hizmetini sürdürmektedir.

23 Nisan günü 60 yıl boyunca, resmi adında çocuk ifadesi geçmesine ihtiyaç duyulmadan Meclisin açılış günü sıfatından ziyade çocukların bayramı olarak kutlandı. Bunda kuşkusuz en büyük pay, Doktor Fuad Bey’e ve ona her koşulda büyük destek veren Atatürk’e aittir.

Doktor Fuad Bey, Soyadı Kanunu ile; yaptığı tüm bu hizmetlerin manevi karşılığı olarak “Umay” soyadını almıştır. Türk mitolojisinde “çocukların koruyucusu kutsal ruh, tanrıça” anlamına gelen bu soyadı Atatürk tarafından verilmiştir.

Kaynakça

[1] Burcu Deniz, Dr. Fuad Umay ve Çocuk Esirgeme Kurumu Faaliyetleri, Yüksek Lisans Tezi, Kırklareli Üniversitesi, 2019.
[2] Veysi Akın, 23 Nisan Milli Hakimiyet ve Çocuk Bayramı’nın Tarihçesi.
[3] Makbule Sarıkaya, “Cumhuriyet Türkiyesi’nin İlk Çocuk Haftası”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Kasım 2009, Sayı 75.
[4] Mehmet Alkan, “23 Nisan’ın Gayri Resmi Tarihi”, Toplumsal Tarih, Sayı 208.
[5] https://twitter.com/ankaraapartman/status/723757791190618112

<span class="reading-mode-buttons"></span>Çocukların Koruyucusu: Doktor Fuad Umay<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Milli Mücadele yıllarında komuta merkezi olarak kullanıldığı için Direksiyon Binası adıyla anılıyor. Şimdiki ismi ise Atatürk Konutu ve Demiryolları Müzesi. Sultan II. Abdülhamit zamanında Bağdat Demiryolu hattının 1892 yılında Ankara’ya ulaşmasıyla istasyon binası olarak inşa edilen ve Cumhuriyet’e miras kalan tarihi eserlerden birisi. Mustafa Kemal tarafından karargah olarak seçilen ve aynı zamanda 1919’dan 1922 yılına kadar aralıklarla ikameti de olan yer. Bir binadan çok daha fazlası… Kurtuluş Savaşı’nın harekat planları burada hazırlanmış. İnönü ve Sakarya Meydan Muharebeleri’nin sevk ve idaresi buradan gerçekleştirilmiş. Pozantı ve Adana’nın Fransızlardan kurtarılmasına burada karar verilmiş. 1921’de Fransızlarla Ankara Antlaşması’nın müzakereleri bu binada yapılmış. “Hakimiyet kayıtsız şartsız milletindir” sözü ilk kez burada dile getirilmiş. TBMM’nin açılışı ve Milli Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutlanması kararı da yine burada alınmış.

Mimarlığını Alman mühendis Otto Kapp’ın yaptığı Direksiyon Binası’nın köşeleri taş dekorlarla süslenmiştir. Kilit kemerli pencere dekorları ve ahşap çatı saçaklarıyla iki kattan oluşmaktadır. Giriş katı Demiryolları Müzesi olarak kullanılan beş bölüme ayrılmıştır. Bu katta Osmanlı ve Cumhuriyet döneminin demiryolları ile ilgili belgeleri, madalyalar, o dönem kullanılan makaslar, ray örnekleri, yemekli ve yataklı vagonlarda kullanılmış olan gümüş servis takımları, biletler, telefon ve telgraf makineleri, lokomotif plakaları, mühürler, saatler vb. objeler yer almaktadır. Alman Demiryolları İdaresi tarafından hediye edilen buharlı lokomotif maketi, Sultan Abdülaziz’in özel vagonunda kullandığı sedef kakmalı çalışma masası ve saatleri, İngilizlerin Sultana hediye ettikleri altın kaplama minyatür vagon ile Atatürk’ün Samsun-Çarşamba demiryolu hattının temel atma töreninde kullandığı kazma ve kürek müzenin en önemli eserleridir. Ünlü ressam İbrahim Çallı’nın Kurtuluş Savaşı’nda Kağnı Çeken Kadınlar adlı 3×2 metre boyundaki tablosu da müzede sergilenmektedir. Binanın iç duvarları gözlerinizi ayıramayacağınız tarihi fotoğraflar ve tablolarla dolu. Müze kısmında daha o kadar değerli ve çok sayıda eşya var ki uzunca bir süreyi bunları incelemekle geçirebilirsiniz.

Direksiyon Binası alınan önemli kararların yanında Mustafa Kemal’in burada iki yıl kadar yaşamasıyla bir ev sıcaklığı da kazanmış. Mustafa Kemal’in konutta yaşaması ve binanın karargah olarak da kullanılması sebebiyle mutfak işleri, evin düzeni, çamaşır işleri bir süre sonra konutta ciddi bir sorun olmaya başlamış. Zor şartlarda durumu idare etmeye çalışıyorlarmış. Bir gece başucunda bir gaz lambası yanarken Mustafa Kemal odasında uyuyakalmış. Sabah 07.30 olmuş ama çıkmamış. Erkenden kalkmasına hatta çoğu zaman uyumamasına alışkın olunduğu için dayanamayıp kapısını çalmışlar. Açılmayınca yüklenip içeri girmişler. Simsiyah, is dolu bir oda… Telaşla uyandırmışlar. Hemen salona çıkarıp pencereleri açmışlar. Zehirlenmiş. Doktor çağırmışlar. Günlerce öksürmüş ve ağrı çekmiş. Bu sıkıntıların ardından Fikriye Hanım evin temizliğini, mutfağın idaresini ve genel düzeni sağlamak için kendi talebiyle konuta gelmiş.

Binanın ikinci katındaki konut-müzede Atatürk’ün kabul odası, çalışma odası, yatak odası ile Fikriye Hanım’ın odası bulunmaktadır. Özel eşyalar, o zamandan kalan mobilyalar ile odalardaki ve eşyalardaki mütevazılık oldukça etkileyici, Milli Mücadele döneminde yaşanılan türlü sıkıntılar hatırlanınca insan epey duygulanıyor.

Direksiyon Binası’nın hemen yanında Atatürk’ün 1935-1938 yılları arasında yurt gezilerinde kullandığı beyaz trenin bir vagonu da müze-vagon olarak ziyarete açık bulunuyor. Muhafız odası, banyo, yatak odası ve oturma odasından oluşan vagonda tavla, satranç takımı, koltuklar ile çok güzel bir radyo bulunuyor. Bu vagon Atatürk’ün ölümünden sonra naaşının İzmit’ten Ankara’ya getirilmesinde de kullanılmış. Ayrıca Atatürk Vagonu 1991 yılında Kültür Bakanlığınca “korunması gereken kültür varlığı” olarak da tescil edilmiştir.

“Milli Mücadele Atatürk Konutu ve Demiryolları Müzesi” ile “Atatürk Vagonu” 1964 yılında halkın ziyaretine açılan, herkesin gidip görmesi gereken milli değerlere sahip bir müze. Ancak hafta sonları açık olmadığından çalışanlar ve öğrenciler için ne yazık ki gidilmesi biraz zor oluyor. Cumartesi pazar günleri ve dini bayramlar dışında her gün 09.00-12.00 ile 13.00-17.00 saatleri arasında ziyaretçilere açık ve ücretsiz.

Direksiyon Binası Milli Mücadele günlerinin türlü hikayelerini anlatmak ve hafızalardan silinmeyecek anılar yaratmak için kucak açmış, ziyaretçilerini bekliyor. Yalnızlığına çare olup anlattıklarını dinlemeye ne dersiniz? Kimbilir; tren istasyonunun içinde tarihe şahitlik etmiş bir binanın hatıralarıyla belki de bir anlığına da olsa kendinizi bir film karesinde gibi hissedersiniz…

Kaynakça

[1] TCDD Osmanlı Mirası, Tarihi Direksiyon Binası, 160. Yıl Kitapçığı.

[2] Yılmaz Özdil, Mustafa Kemal, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2018.

[3] Fotoğraflar T.C.Devlet Demiryolları’nın internet sitesi ve İşte Atatürk sitelerinden alınmıştır.

[4] Kapak Görseli: Hürriyet

Pul görseli için koleksiyoner Murat Öğdü’ye çok teşekkür ederim.

O günleri zihinlerinizde tazelemek adına Eski Meclisleri de listenize ekleyebilir, bu hafta çocuklarınızla beraber ziyaret edebilirsiniz.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Milli Mücadelenin Komuta Merkezi: Direksiyon Binası<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Yıllar içerisinde tadilat ve düzenlemelerle 36 yıl boyunca Türkiye’de demokrasinin yerleşmesini sağlayan pek çok değişikliğin konuşulduğu bina, görevini 1961 yılında inşa edilen yeni binaya devretmiştir. Meclisin yeni binaya geçmesiyle eski meclis binası, Kültür Bakanlığına devredilmiştir. Uzun zamandır müze olarak kullanılan yapı ilk kez 1981 yılında “Cumhuriyet Müzesi” olarak ziyarete açılmıştır.Bodrum üzerine iki katlı olan bu yapının iç bölümleri, iki kat boyunca yükselen ortadaki meclis salonunun üç kenarına dizilmiş; girişten sonra enine uzanan, iki ucunda merdivenlerin yer aldığı geniş geçit, Selçuklu ve Osmanlı motiflerinin yer aldığı bir tavanla örtülmüştür. Benzer bir biçimde ele alınmış yerlerden birisi de büyük salondur. Yer yer localarla değerlendirilen bu salonun özellikle yıldız motiflerini içeren ahşap tavanı, sonradan düzenlenen taç kapı ve bazı noktalar dışındaki kemerleri, saçakları, yer yer çinilerin yer aldığı bölümleri, dönemin mimari özelliklerini yansıtmaktadır. Mimari açıdan büyüleyen salon, ayrıca zorluklar içinde mücadele edip kazanan ve o salonda oturarak ülkemizin geleceğini şekillendiren kararlar alınması açısından da etkileyicidir. Salonda Atatürk’ün oturduğu yerleri gösteren bazı fotoğrafların bulunması, çocukların hayallerinde canlandırdığı sahneleri destekleyici nitelikte.Müze personelinin yönlendirmesi ile giriş kapısından geçtikten sonra sağ taraftaki odalardan gezmeye başlayabilirsiniz. İlk üç cumhurbaşkanımızın dönemlerini yansıtan olaylar, fotoğraflar, cumhurbaşkanlarının özel eşyaları ile o dönemde mecliste alınan kararlar ve kanunlar yan yana odalarda sergilenmektedir. Bu odalarda; Atatürk, İsmet İnönü ve Celal Bayar’a ait kıyafetleri görüp, cumhurbaşkanı mührüne de yakından bakma şansınız olacak.Tarih kokan merdivenlerden üst kata çıktığınızda müzenin üst katında, 1924 – 1960 yılları arasında görev yapmış olan meclis başkanları ve başbakanların bilgilerine de yer verilmiş olduğunu görebilirsiniz. Ali Fethi Okyar, Kazım Özalp, Abdülhalik Renda, Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Şükrü Saraçoğlu ve Refik Koraltan’ın hayatı hakkında bilgi alabilirsiniz.Bunların yanı sıra Meclis Başkanlığı Odası, yabancı heyetlerin ağırlandığı Cumhurbaşkanlığı Salonu (bizi en çok bu salon etkiledi), Cumhurbaşkanı ve Başbakanlık çalışma odaları da görülebilecek tarihi odalar arasında bulunuyor.Türkiye tarihine ilgi duyan herkesin, özellikle de çocuklu ailelerin mutlaka uğraması gereken yerlerden ikisi Kurtuluş Savaşı Müzesi ve Cumhuriyet Müzesi. Müzelere giriş; müze kartı olanlar ve çocuklar için ücretsizken, müze kartı olmayanlar için 5 tl.

Yol Tarifi: Ulus Meydanı’ndaki Atatürk Heykeli’nden, Cumhuriyet Caddesi yönünde ilerlerken 200 metre sonra sağda kalan Kurtuluş Savaşı Müzesi’ni ve biraz ilerisindeki Cumhuriyet Müzesi’ni  göreceksiniz. Metro, dolmuş, otobüs ile ulaşımın kolay olduğu müzelere araçla gelenler ise yolun karşısındaki ara sokağı  ve sokakta bulunan otoparkı kullanabilirler.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Eski Meclis Gezileri<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.