Milli Mücadele yıllarında komuta merkezi olarak kullanıldığı için Direksiyon Binası adıyla anılıyor. Şimdiki ismi ise Atatürk Konutu ve Demiryolları Müzesi. Sultan II. Abdülhamit zamanında Bağdat Demiryolu hattının 1892 yılında Ankara’ya ulaşmasıyla istasyon binası olarak inşa edilen ve Cumhuriyet’e miras kalan tarihi eserlerden birisi. Mustafa Kemal tarafından karargah olarak seçilen ve aynı zamanda 1919’dan 1922 yılına kadar aralıklarla ikameti de olan yer. Bir binadan çok daha fazlası… Kurtuluş Savaşı’nın harekat planları burada hazırlanmış. İnönü ve Sakarya Meydan Muharebeleri’nin sevk ve idaresi buradan gerçekleştirilmiş. Pozantı ve Adana’nın Fransızlardan kurtarılmasına burada karar verilmiş. 1921’de Fransızlarla Ankara Antlaşması’nın müzakereleri bu binada yapılmış. “Hakimiyet kayıtsız şartsız milletindir” sözü ilk kez burada dile getirilmiş. TBMM’nin açılışı ve Milli Egemenlik ve Çocuk Bayramı olarak kutlanması kararı da yine burada alınmış.

Mimarlığını Alman mühendis Otto Kapp’ın yaptığı Direksiyon Binası’nın köşeleri taş dekorlarla süslenmiştir. Kilit kemerli pencere dekorları ve ahşap çatı saçaklarıyla iki kattan oluşmaktadır. Giriş katı Demiryolları Müzesi olarak kullanılan beş bölüme ayrılmıştır. Bu katta Osmanlı ve Cumhuriyet döneminin demiryolları ile ilgili belgeleri, madalyalar, o dönem kullanılan makaslar, ray örnekleri, yemekli ve yataklı vagonlarda kullanılmış olan gümüş servis takımları, biletler, telefon ve telgraf makineleri, lokomotif plakaları, mühürler, saatler vb. objeler yer almaktadır. Alman Demiryolları İdaresi tarafından hediye edilen buharlı lokomotif maketi, Sultan Abdülaziz’in özel vagonunda kullandığı sedef kakmalı çalışma masası ve saatleri, İngilizlerin Sultana hediye ettikleri altın kaplama minyatür vagon ile Atatürk’ün Samsun-Çarşamba demiryolu hattının temel atma töreninde kullandığı kazma ve kürek müzenin en önemli eserleridir. Ünlü ressam İbrahim Çallı’nın Kurtuluş Savaşı’nda Kağnı Çeken Kadınlar adlı 3×2 metre boyundaki tablosu da müzede sergilenmektedir. Binanın iç duvarları gözlerinizi ayıramayacağınız tarihi fotoğraflar ve tablolarla dolu. Müze kısmında daha o kadar değerli ve çok sayıda eşya var ki uzunca bir süreyi bunları incelemekle geçirebilirsiniz.

Direksiyon Binası alınan önemli kararların yanında Mustafa Kemal’in burada iki yıl kadar yaşamasıyla bir ev sıcaklığı da kazanmış. Mustafa Kemal’in konutta yaşaması ve binanın karargah olarak da kullanılması sebebiyle mutfak işleri, evin düzeni, çamaşır işleri bir süre sonra konutta ciddi bir sorun olmaya başlamış. Zor şartlarda durumu idare etmeye çalışıyorlarmış. Bir gece başucunda bir gaz lambası yanarken Mustafa Kemal odasında uyuyakalmış. Sabah 07.30 olmuş ama çıkmamış. Erkenden kalkmasına hatta çoğu zaman uyumamasına alışkın olunduğu için dayanamayıp kapısını çalmışlar. Açılmayınca yüklenip içeri girmişler. Simsiyah, is dolu bir oda… Telaşla uyandırmışlar. Hemen salona çıkarıp pencereleri açmışlar. Zehirlenmiş. Doktor çağırmışlar. Günlerce öksürmüş ve ağrı çekmiş. Bu sıkıntıların ardından Fikriye Hanım evin temizliğini, mutfağın idaresini ve genel düzeni sağlamak için kendi talebiyle konuta gelmiş.

Binanın ikinci katındaki konut-müzede Atatürk’ün kabul odası, çalışma odası, yatak odası ile Fikriye Hanım’ın odası bulunmaktadır. Özel eşyalar, o zamandan kalan mobilyalar ile odalardaki ve eşyalardaki mütevazılık oldukça etkileyici, Milli Mücadele döneminde yaşanılan türlü sıkıntılar hatırlanınca insan epey duygulanıyor.

Direksiyon Binası’nın hemen yanında Atatürk’ün 1935-1938 yılları arasında yurt gezilerinde kullandığı beyaz trenin bir vagonu da müze-vagon olarak ziyarete açık bulunuyor. Muhafız odası, banyo, yatak odası ve oturma odasından oluşan vagonda tavla, satranç takımı, koltuklar ile çok güzel bir radyo bulunuyor. Bu vagon Atatürk’ün ölümünden sonra naaşının İzmit’ten Ankara’ya getirilmesinde de kullanılmış. Ayrıca Atatürk Vagonu 1991 yılında Kültür Bakanlığınca “korunması gereken kültür varlığı” olarak da tescil edilmiştir.

“Milli Mücadele Atatürk Konutu ve Demiryolları Müzesi” ile “Atatürk Vagonu” 1964 yılında halkın ziyaretine açılan, herkesin gidip görmesi gereken milli değerlere sahip bir müze. Ancak hafta sonları açık olmadığından çalışanlar ve öğrenciler için ne yazık ki gidilmesi biraz zor oluyor. Cumartesi pazar günleri ve dini bayramlar dışında her gün 09.00-12.00 ile 13.00-17.00 saatleri arasında ziyaretçilere açık ve ücretsiz.

Direksiyon Binası Milli Mücadele günlerinin türlü hikayelerini anlatmak ve hafızalardan silinmeyecek anılar yaratmak için kucak açmış, ziyaretçilerini bekliyor. Yalnızlığına çare olup anlattıklarını dinlemeye ne dersiniz? Kimbilir; tren istasyonunun içinde tarihe şahitlik etmiş bir binanın hatıralarıyla belki de bir anlığına da olsa kendinizi bir film karesinde gibi hissedersiniz…

Kaynakça

[1] TCDD Osmanlı Mirası, Tarihi Direksiyon Binası, 160. Yıl Kitapçığı.

[2] Yılmaz Özdil, Mustafa Kemal, Kırmızı Kedi Yayınevi, 2018.

[3] Fotoğraflar T.C.Devlet Demiryolları’nın internet sitesi ve İşte Atatürk sitelerinden alınmıştır.

[4] Kapak Görseli: Hürriyet

Pul görseli için koleksiyoner Murat Öğdü’ye çok teşekkür ederim.

O günleri zihinlerinizde tazelemek adına Eski Meclisleri de listenize ekleyebilir, bu hafta çocuklarınızla beraber ziyaret edebilirsiniz.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Milli Mücadelenin Komuta Merkezi: Direksiyon Binası<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Yeni Ankara Tren Garı: Parlak Bir AVM

İlk İzlenim

Öncelikle şunu belirteyim: Teknik olarak artık Ankara Garı diye bir yer yok. AGT AVM olmuş durumda ismi. Bu yapının içinde TCDD trenlerinin peronlarının yanı sıra, AVM, otel ve ofis binası bulunuyor. Yani herhangi başka bir AVM/Ofis kompleksinden tek farkı içinden tren geçiyor olması.

Yeni Ankara Tren Garı, eskisine oldukça yakın bir konumda. GMK Bulvarı ile Gençlik Parkı arasında yer alıyor. Kızılay’dan ulaşım oldukça kolay. Gara ulaştığımızda henüz onun bir AVM olduğunu bilmeden önce, geniş yapısı dikkatimi çekmemişti. Oysa şimdi düşününce şehrin öteki AVM’lerine kıyasla çok daha yayvan bir şekilde konumlandığını söylemek mümkün. Bunun nedeni zemin katındaki peron bölgesinden kaynaklanıyor sanırım. Mimarisi oldukça modern, güncel bir görüntüsü var.

İçeri girdiğimizde geniş tavanlı ve iki katlı bir bina bizi karışılıyor. Özel güvenlik görevlileri herhangi bir AVM’deki gibi kapıdalar. Popüler müzik melodileri kulağımıza çalınıyor, o günden notlarıma göre beni biraz da rahatsız etmiş üstelik… Mart ayında henüz bütün dükkanlar sahiplerini bulmamıştı. O nedenle binanın boş oluşu dikkatimi çekiyor. İlk olarak üst kata çıkmak ve garın içini fotoğraflamak istiyoruz.

Gardan Çok Havaalanı

Yeni Ankara Tren Garı, bir tren garı dışında her şeye benziyor. Alışveriş merkezi benzerliğini vurguladık. Bunun dışında ayrıca bir havaalanı havası da var. Parlak yer döşemesi, henüz eskitilmemiş yürüyen merdivenler, her şeyin bakımlı ve temiz oluşu bana havaalanlarını anımsatıyor.

Bu arada yeni garın etrafında başka AVM olmadığını belirtmekte yarar var. Bu hibrit proje ile Gençlik Parkı civarında bu ihtiyaç ortadan kaldırılmış (!) gibi.

Yeni gar, temizliği, genişliği ve modernliği ile göz dolduruyor. Bu noktaya belirtmeden geçmek haksızlık olacaktır. Biraz da yeni olması ve henüz AVM alanındaki dükkanların kendisine sahip bulamamasının da bunda katkısı var. Ancak yeni gar, seyahat deneyimini bir alışveriş deneyimine dönüştürüyor.

Eski Ankara Tren Garı: Kaderine Terk Edilmiş Bir Bina

Yeni gar türünün ardından eski garı görmeye gidiyoruz. Ankara Tren Garı, ayaklı tarih niteliğinde bir bina. İlk binası, Anadolu Demiryolları projesi kapsamında 1892 yılında inşa edilmiş. 1922 yılına kadar savaş dönemindeki kısa akşama dışında hizmet vermeye devam eden tren garı, cumhuriyetin ilanı ile beraber İngiliz yönetiminden TCDD yönetimine geçmiş. Tarihin canlı tanığı olan bir bina olduğunu söylemek mümkün.

Tren garı, Ankara’daki pek çok insanın en az bir kere yolunun düştüğü bir konumda. Benim için, 1 Mayıs’larda meşhur toplanma yeri olarak hafızama kazınmış durumda. Ayrıca, 10 Ekim Saldırısı’nda 109 yurttaşımızı yitirdiğimiz bir nokta… Sadece uzak tarihin değil, yakın tarihin de canlı tanıklarından bir tanesi.

Eski gara ilk girdiğimiz anda dikkati çeken, terk edilmişlik duygusu. Devam ettiğini düşündüğüm tadilat, kullanılmayan kısımların kendi haline bırakılmışlığı, artık güvercinlerin yaşam alanı haline gelmiş ortam dikkati çekiyor. Ancak tren kullanıcıları arasında bir kafa karışıklığı olduğunu söylemeden geçemeyeceğim. Pek çok kişi yanlışlıkla eski gara geliyor, orada bulunan görevlilerce yeni gara yönlendiriliyor. Garın akıbetine dair henüz bir bilgi edinemedim. Temennim, Ankara Garı gibi tarihi bir mekanın korunması, belki müze haline getirilmesi yönünde.

Türkiye’de Tren Kullanımı

Marşta geçen o sözü hatırladınız mı: “Demir ağlarla ördük ana yurdu dört baştan!”? Bu aslında bir marş temennisi olarak kalmış desek doğru olur. Ülkemizde en az kullanılan ulaşım yollarından bir tanesi tren. Belli başlı hatlar dışında tren ile seyahat fazla tercih edilen bir yöntem değil. Bunun temel nedeni, tren ağlarının yetersizliği ve trenin yavaşlığı olarak özetlenebilir. Yine de son yıllarda tren kullanımında bir artış yaşanmaya başladı. Hızlı tren, kara ve hava yoluna bir alternatif oluşturuyor.

TÜRKSTAT verilerine göre Türkiye’de 2016 itibariyle 10 bin 131 kilometre tren yolu var. 2016 yılında 89 bin 38 kişi trenle seyahat etti. Bu istatistikler, Avrupa Birliği ülkeleri ile kıyaslandığı zaman yine de oldukça düşük. 2014 yılında Türkiye, AB ülkeleri arasında Makedonya’dan sonra en az tren kullanılan ülke oldu. Tren kullanımının en yaygın olduğu ülke ise İsviçre. İstatistiğin detaylarını buradan inceleyebilirsiniz.

Tren Gar Romantizmi

Sizi bilmem ama benim için tren garlarının romantik bir yanı vardır. Belki de dönem filmlerinin kafamızda yarattığı bir imge bu… Ancak eski bir tren garına girdiğim zaman, kendimden daha büyük bir şeyin parçası gibi hissederim kendimi. O gardan bugüne kadar gelip giden insanları düşünmek bana mutluluk verir. Kalkan trenler ve sallanan mendillerden, online alınan biletler ve QR kodlarına geçilmiş olsa da, hala o gar şehre aittir ve siz de yolculuğunuzun o kısmında kendinizi şehre ait hissedersiniz.

Ankara’daki yeni tren garı, bana Ankara’da son dönemde yapılan pek çok yapı ile benzer hissi verdi: Aidiyetsizlik. Etrafı ile, o bölgede her yaştan insanlarla, şehrin genel dokusu ile uyumsuzluk. Bu durumu pıtrak gibi yükselen gökdelenlere, çirkin çok katlı apartmanlara baktığımda da hissetmişimdir. Bu binayı buradan kessek, dünyanın başka bir yerine koysak sırıtmaz, çünkü hiçbir yere ait değildir. Biraz emanet gibidir. Her yerde olabilir, çünkü hiçbir yerden değildir. Bu tarz binaların şehir kültürü üzerindeki etkisi insanı düşündürüyor gerçekten…

Eğer bu yakınlarda yola çıkacaksanız, yanınıza uzun yol şarkıları almayı unutmayın!

<span class="reading-mode-buttons"></span>Garda Zaman: Ankara Tren Garı<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.