Ömrümüzün T harfi sokaklarından Meşrutiyet’e, oradan Hatay Sokak’a girmişsin. Büyülü Fener’in önünde seni filme davet eden arkadaşlarınla selamlaşmış, gösterimdeki diğer filmlerin afişlerine hızlıca göz atmışsın.

Sonra mısır ve kolanı alıp 10. Salon’a girmişsin.

Salı günü olmasına rağmen salonun neredeyse yarısı dolu. Çarşamba indirimi de yok. Açıkçası mahalle sinemasında bu kadar seyirci görmeyi beklemiyordun. O an film izlemenin hala bir şenlik olduğunu hatırlatan o tanıdık hisle doldun.

Sonra film başladı.

Tek mekan, dört beden

Olivia Wilde’ın hem yönettiği hem başrolünde oynadığı Davet (The Invite), Cesc Gay’in 2020 tarihli İspanyol filmi The People Upstairs’ın (Sentimental) Amerikan uyarlaması. Ben filmin bir uyarlama olduğunu salonda, açılış jeneriğindeki yazılardan öğrendim. Fragmanını bile izlemediğim için filme dair ön bilgim olmadan gitmiştim.

Rashida Jones ve Will McCormack imzalı senaryo, evliliği çatırdayan bir çiftin – Joe (Seth Rogen) ve Angela’nın (Wilde) – üst kattaki eksantrik komşuları Hawk (Edward Norton) ile Piña’yı (Penélope Cruz) akşam yemeğine davet etmesiyle başlıyor.

Sofra kurulduğunda önce nezaket, sonra oyun, en sonunda da itiraflar devreye giriyor.

Filmin tamamı tek bir dairede geçiyor. Wilde da metnin tiyatro köklerinden gelen yapısını kamerayla derinleştirme yoluna gidiyor. Sahneler bir oyun metninin perdeleri gibi kuruluyor; kamera oyuncuları kovalamak yerine onlara alan açıyor. Dört oyuncunun komedi zamanlamasındaki keskinlik, müzik kullanımının da etkisiyle bu sınırlı mekanı, gerilimi büyüten bir anlatıya dönüştürüyor.

Joe’nun rahatlığı burada bilinçli bir kırılganlığa evriliyor. Norton ise Hawk’ı, izleyiciyi hem güldüren hem de huzursuz eden bir belirsizlikte tutmayı başarıyor. Her ne kadar mimikleri kaybolmuş olsa da.

Bir akşam yemeğinin siyaseti

Davet’i ilginç kılan, dört karakterin birbirine ayna tutmasına izin veren yapısı. Evlilik, burada çözülmesi gereken bir problem yerine ortaya çıkarılması gereken bir gerçek olarak ele alınıyor. Komşuların tuhaflığı, aslında ev sahibi çiftin kendine söylemeye cesaret edemediği şeylerin dışavurumu haline geliyor.

Wilde’ın uyarlamasının başarısı, bu hikayeyi Amerikan orta sınıfının kendine özgülüğüne taşıyabilmesinde. Filmde Hawk’ın ağzından çıkan tek bir cümle var ki bütün akşam yemeğinin altındakini bir anda görünür hale getiriyor:

“Amerika’da artık kim ev sahibi olabiliyor ki!”

Sadece esprili bir yan cümle değil bu. Filmin evlilik krizini bir de ekonomik sıkışmışlık üzerinden okumamızı sağlıyor. Dört kişinin aynı dairede bu kadar uzun süre kalması, birbirlerine bu kadar mecbur hissetmeleri biraz da kimsenin kolayca çıkıp gidemediği bir hayatın hikayesi.

Bunu Kızılırmak Caddesi’nden Selanik Caddesi’ne dönerken daha geçen hissettiğin bir gerilim olarak dinliyorsun salonda. Kira. Ev. Her masaya aynı sessizlikle giren “Nereye taşınsak?” hesapları.

Kızılay’daki salonda filmin en gerilimli anlarında yükselen tedirgin kahkahalar, bu ayna oyununun ne kadar isabetli çalıştığının kanıtı. Kimse ekrandaki çiftle arasına tam olarak mesafe koyamıyor. Bir noktadan sonra onların konuştuğu, yalnızca onların evliliği olmaktan çıkıyor.

Filmin sıcaklığında, cinselliği açıkça konuşabilmesinin de payı var. Mahremiyeti evliliğin kenarında duran bir konu olarak değil, doğrudan bileşenlerinden biri olarak ele alıyor. Önümüzde oturan çiftin tepkilerine ve aralarındaki enerjiye göz ucuyla tanık olmaktan da kendimizi alamıyoruz.

Finale gelince, orada biraz tereddüte düşüyorum. Film, ilişkiyi ustaca deşip masaya yatırdıktan sonra, son on dakikada bandı geriye sarmaya çalışıyor gibi hissettiriyor. Bu kadar sert bir yüzleşmenin ardından her şeyi derli toplu bir yere bağlama isteği, filmin kendi cesaretine biraz ihanet ediyor.

Davet yerine

Işıklar yandığında önümüzdeki çiftin birbirlerinden nasıl ayrılacağını artık biliyoruz. Evet, aynı eve gitmediler. Biz ise Hatay Sokak’tan çıkıp bu ağustos akşamını sürdürmek için Mülkiyeliler Birliği bahçesine geçiyoruz.

Aynı sofrayı izlemiş olmanın verdiği rahatlıkla laf dönüp dolaşıp kendi ilişkilerimize, kendi masalarımıza geliyor. Film, salondan çıkınca başka bir biçimde devam ediyor.

Belki Davet’in benim için Ankara’da karşılık bulduğu yer tam da burası. Filmde dört insan bir sofranın etrafında birbirlerine bakıyor, birbirlerinden bir şeyler saklıyor, sonunda da kendilerine bakmak zorunda kalıyor.

Biz de filmden çıkıp başka bir masaya oturuyoruz.

Davet, büyük bir sinema hamlesi yapmadan dört oyuncuya, iyi yazılmış bir sofraya ve birbirine bakmak zorunda kalan insanlara güvenerek yolunu bulan bir film. Ama onu Kızılay’da, Büyülü Fener’in 10. Salon’unda, bir ağustos akşamı seyircilerle birlikte izlediğimde bende kalan yalnızca film olmuyor.

Birlikte gülmek, birlikte gerilmek, birlikte susmak ve sonra sokağa çıkıp film hakkında konuşmak…

Belki sinemaya gitmenin hala küçük bir şenlik olmasının anlamı da burada. Birinin seni filme davet etmesiyle başlayan gece, filmin kendisinden daha uzun sürüyor.

Bir başka davet

Ankara’da birlikteliğin sokakları yalnızca sinemadan çıkınca başlamıyor.

Bazen Beşevler’de, Emek’te bir mekandan kalkıyorsun. 19 Mayıs Stadyumu’na doğru yürümeyi düşünüyorsun. Sonra hatırlıyorsun: 19 Mayıs hala inşaat halinde. Şehrin kalbinde, maçtan çıkıp kalabalığa karışabileceğin o eski günler şimdilik yalnızca hafızada.

Ama Ankara biraz da böyledir. Kentsel dönüşen binaların, kapanan mekanların, sökülen üst geçitlerin ve inşaat halindeki stadyumun arasında bazı yolları hafızanda yürümeye devam edersin. Üstelik o yolların çoğundan hala her gün geçiyorsun. Yabancısı olduğun şey sokaklar değil; o sokaklarda eskisi gibi birlikte olamamak.

Sinemadan çıkıp sokağa karışmak, maçtan sonra kalabalıkla birlikte yürümek, bir masada geceyi uzatmak…

Hepsi aynı şeyi hatırlatıyor: Birlikte geçirilen zamanın kendisi, şehrin hafızasında bir iz bırakıyor.

Belki Davet filmini birlikte izlemenin bende bıraktığı asıl duygu da bu.

<span class="reading-mode-buttons"></span>‘Davet’: Birlikteliğin sokakları<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Sinopale’nin 10. edisyonu başladı<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Ankara Kültür Sahne Buluşmaları: Sahne Seğmenler’de kuruluyor<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Ankara’da sanatın birleştirici gücüyle farklı sesleri buluşturan Koro Felix’in kurucusu ve sanat yönetmeni Hülya Kazan, “Başkent Filarmoni Korosu’nda Requiem söylemek ister misin?” diye sorduğunda çok heyecanlanmıştım. Geleneksel ve Çağdaş Türk Müziği’nin yanı sıra Batı Müziği eserlerini de yaşatmayı ve geniş kitlelere ulaştırmayı önemseyen çoksesli bir toplulukta Requiem söyleyebilmek, hayatıma gelen güzel fırsatlardan biriydi. Böylece tüm koristler Requiem’in koro partisyonlarına çalışmaya başladık. 25 Haziran 2026 akşamı, Ulus’taki Azize Tereza Kilisesi’nde Başkent Filarmoni Korosu’nun genel sanat yönetmeni İlker Aşıcı’nın şefliğinde ve Alper Örsdöven’in piyano eşliğinde Requiem ses buldu.

Ulus’un içinde başka bir dünya

Ulus’taki Kardeşler Sokak’a geldiğinizde tarihi bir bina görüyorsunuz. Gördüğünüzün kilise olduğunu bilmeden önünden geçip gitmeniz mümkün, zira kiliseden çok eski bir okul havası var. Hatta bunun tarihsel bir karşılığı da var: Aynı yerde 1915 yılında Aziz Klement Fransız Koleji bulunuyormuş. Yapı ve çevresi, 1916’daki büyük yangında zarar görmüş, bugünkü bina ise 1928’de inşa edilmiş.

Azize Tereza Latin Katolik Kilisesi’ne girdiğinizde Ulus geride kalıyor. Taş döner merdivenlerin arasına asılmış bakır kaplardan sarkan salon sarmaşıkları sizi karşılıyor. Yaşayan bir yer duygusunu hemen hissediyorsunuz. Birinci katında ise 2002 yılında tüm parçaları restore edilmiş bir şapel var. Şapelin içine ilk girdiğinizde Kapadokya kiliselerinden esinlenerek yapılmış bir ana mozaik görüyorsunuz karşınızda. Yalınlığından etkilenmemek mümkün değil. İçeriye süzülen ışık sütunların yanlarındaki vitraylardan geliyor.

Bu görünenlerin ötesinde duyulan ve hissedilen ise mekanın boyutunu artırıyor. Şapelin içinde seslendiğinizde, duyduğunuza yalnızca “iyi akustik” demek yetersiz kalıyor. Ses, üstünüze bir örtü gibi serilip, sizi sarıp kalkıp gidiyor. Zıt duygular aynı alanda barınabiliyor. Ürperdikten sonra, güven hissiyle dolabiliyor içiniz. Ancak kilisede söylemenin kendine özgü atmosferinin ötesinde, Requiem başlı başlına hissederek söylenen bir eser. Transparan bir öte dünya müziği. Size anlattıklarını içinizde hissedebiliyorsunuz. Eser boyunca aklınızdaki imgeler notalara, notalar duygulara dönüşüyor. Dışarıdaki hayat bir süreliğine duruyor ve siz orada, tam o anda, notalarla bir oluyorsunuz.

“Requiem”: Öte dünyaya ağıt

Wolfgang Amadeus Mozart, bu cenaze müziğini bestelerken hayata gözlerini yummuş. İronik. Yarım kalan kısımlarını Franz Xaver Süssmayr tamamlamış. Eser, baştan sona size eşsiz bir dinleme ve hissetme deneyimi yaşatıyor. Ölümü anlatırken ölüme yaklaşan Mozart, insanın korkularına, çaresizliğine ve merhamet arayışına dokunuyor.

Miloš Forman’ın yönettiği, başrollerini F. Murray Abraham ve Tom Hulce’nin paylaştığı 1984 yapımı Amadeus filminde dramatik ve farklı bir bakış açısıyla işlenmiş Mozart’ın ölümü. Filmde, Mozart’ı çok kıskanan Salieri’nin Mozart için söylediği öyle güzel cümleler var ki daha iyisi insanın ağzından çıkmıyor.

“Müziği, sanki hiç bitmeyecek bir müzikti. Tanrı’nın sesini duyuyordum.”

“Gördüğüm gerçek bir güzellikti.”

“Tanrı, bu küçük adamın elleriyle şarkı söylüyordu.”

Mozart, tarif edilemez bir yetenekle dünyaya gelmiş, bugün dahi insanlara kültürden ve dinden bağımsız ortak bir güzelliği anlatabiliyor, anlaşılabiliyor. Hiç müzik bilginiz olmasa bile dinlediğinizde sizde bir duygu, düşünce uyandırmaması mümkün değil. Kyrie’de Tanrı’dan merhamet dilendiğini fark etmemek, Dies Irae’de gazap gününün öfkesini ve sarsıntısını hissetmemek, Lacrimosa’da gözyaşlarının sesini duymamak mümkün mü?

Requiem’i seslendirirken bu duyguları hissetmekse içsel bir keşif. İlk notadan önceki sessizlikte onlarca duygunun havada beklediğini hissediyorsunuz. Müzik nefesinizden geçiyor, bedeninizde titreşiyor ve sonra diğer seslerle bütünleşiyor. Sözler bir süre sonra bir başkasına ait olmaktan çıkıyor. Kendi ruhunuzun duvarlarında yankılanıyorsunuz adeta.  Defalarca. Çaresizliğin bir daha açılmayan kapısı olan ölüm, içinizden sayısız kez geçiyor. Geçmişte, şimdide ve gelecekte. O merhameti siz diliyorsunuz adeta. Tüm acizliğinizle.

Amadeus filminde Mozart ölümün eşiğindeyken, Salieri’ye Requiem’i dikte ettirirken aralarında geçen diyalog öyle anlamlı ki.

Mozart: Confutatis maledictis- kötüler şaşkına döndüğünde. Flammis acribus addictis. Bunu nasıl çevirirsin?

Salieri: Keder alevlerine teslim edilmiş.

Mozart: Buna inanıyor musun?

Salieri: Ne?

Mozart: Hiç sönmeyen, seni sonsuza dek yakan bir ateşe?

Salieri: Ah evet.

İşte Confutatis’i yalnızca dinlerken değil söylerken de sonsuz ateşi hissediyor insan içinde. Fakat bu ateş yalnızca ölümden sonrasına ait değil. Yaşamın içindeki suçluluklarda, pişmanlıklarda, korkularda ve insanın kendisiyle yaptığı sessiz hesaplaşmalarda da yanıyor.

Hayatın içinden. Çok insanca.

Belki de Requiem’in gücü burada yatıyor: İlahi olanı anlatırken insanın en savunmasız, en korkmuş ve en gerçek haline seslenmesinde.

Başkent Filarmoni Korosu ile Requiem söylemek, bütün bu duyguları yalnızca kendi içimde değil, birbirinden yetenekli koristlerle aynı anda yaşamak demekti. İlker Aşıcı’nın yönlendirmeleriyle haftalar boyunca aynı eserin içinde buluşmak, kimi yerde nefesi, kimi yerde sesi, kimi yerde duyguyu birlikte kurmayı öğrenmekti. Haftalarca çalıştığımız eser o akşam kilisenin içinde bir düşten gerçeğe dönüştü. Sesler birbirine karıştı, yükseldi, sustu ama geriye zihinlerimizde devam eden, susmayan kocaman bir an kaldı.

Kaynaklar

• Başkent Filarmoni Akademi. Hakkımızda. Erişim tarihi: 7 Ağustos 2026.
• Forman, M. (Yönetmen). (1984). Amadeus [Film]. The Saul Zaentz Company.
• IMDb (t.y). Amadeus (1984): Quotes. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2026.
• Koro Felix. Koro Felix. Erişim tarihi: 7 Ağustos 2026.

*Amadeus filminden aktarılan repliklerin İngilizce metinleri IMDb’nin “Quotes” sayfasından alınmış; Türkçe çevirileri yapılmıştır.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Azize Tereza Kilisesi’nde ‘Requiem’ seslendirmek<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

SOLO’nun küratöryel çizgisi; bedenin bir ifade aracı olarak potansiyelini, bireyin iç dünyasından yola çıkarak sahneye taşıma fikriyle şekilleniyor. Bedenin hem bir anlatı hem de yaşayan, nefes alan bir ifade biçimi olarak sahnede yer bulduğu festivalde, her bir performans tek bir bedenle sınırlı olmasına rağmen evrensel bir anlatı kurmayı başarıyor. SOLO, çağdaş dansın birey üzerinden kolektif hafızaya nasıl dokunduğunu gözler önüne sererken izleyiciye sadece izleme değil, düşünme ve duygudaşlık kurma deneyimi sunuyor.

İki gün boyunca sürecek festival, farklı coğrafyalardan gelen sanatçıların güncel üretimlerini aynı sahnede buluşturarak uluslararası çağdaş dans kulvarı ile Türkiye arasında sürdürülebilir bir kültürel köprü kuruyor. Dokuz yıldır büyüyerek devam eden organizasyon; yalnızca bir performans seçkisi sunmakla kalmayıp sanatçıların üretim süreçlerini paylaştığı, yeni iş birliklerinin temelinin atıldığı dinamik bir buluşma noktası işlevi görüyor.

Sahne gösterilerinin yanı sıra sanatçı söyleşileri ve düzenlenecek atölyelerle zenginleşen festival programı, bu yıl CerModern’in açık alanlarına yayılan müzik seçkileri ve sosyal etkinliklerle günün tamamına yayılan bütüncül bir deneyim vadediyor.

Festivalin koordinatörlüğü Esma Meydan, program danışmanlığı ise çağdaş dans alanında ulusal ve uluslararası platformlarda etkin çalışmalarıyla tanınan Deniz Alp, Özgür Adam ve Galip Emre tarafından yürütülüyor.

Biletler Biletinial ve Cermodern’de!

<span class="reading-mode-buttons"></span>Ankara’da yaz sonu geleneği: SOLO Çağdaş Dans Festivali 9. kez şehirde<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Tümülüslerin yapısından biraz bahseder misiniz? Bir yükseltinin tümülüs olarak tanımlanması için hangi özelliklere sahip olması gerekir?

Tümülüsler, içinde mezar ve dolayısıyla bir mezar odası barındıran yığma toprakla inşa edilmiş yapılar. Mezar odası, ahşapsa genellikle 3 x 5 metre boyutlarında dikdörtgen formda inşa ediliyor. Yığma taş yapıysa daha oval formda farklı boyutlarda olabiliyor. Bu yapıların birkaç katmana sahip örnekleri de mevcut. Yani büyük boyutlu bir tümülüsün ahşap mezar odasının dışına, yapının güçlenmesi için çakıl ve benzeri dolgu malzemesiyle bir katman daha yapılıyor. Tümülüs yapımı için önce zeminde bir çukur açılıp mezar odası konumlandırılıyor. Daha sonra insan boyunu aşan yükseklikte mezar odası inşa edilip bazen düz bazen de kırma çatı benzeri bir yapıyla kapatılarak üzerine toprak yığılıyor.

Tümülüsler üzerinde herhangi bir kaplama malzemesi olmadığı için çoğunlukla doğal tepeler olarak algılansa da özgün formlarıyla doğal tepelerden ayrışıyor. Bir yükseltinin tümülüs olarak tanımlanması için formunda, özellikle eğim şeklinde doğal tepelere oranla biraz daha farklılaşma bekleriz. Tümülüs yapılarında, en çok da belki Gordion’daki MM Tümülüsü örneğinde görebileceğimiz gibi, doğal tepelere oranla eğimin biraz daha düz olduğunu görüyoruz. Yani, tümülüsler doğal tepelere göre daha dik bir tepe formuna sahip. Biz bunu gözümüzle çoğu zaman ayırt edebiliyoruz. Elbette tümülüsler, binlerce yıl içerisinde deforme olup yüksekliklerinden birkaç metre kaybedebiliyor.

Tümülüsler Ankara’da neden bu kadar yayılım gösteriyor. Günümüz Ankara siluetinde kaç tane tümülüs görebiliyoruz?

Günümüzde, Ankara şehir siluetinde dört tümülüsü görmek mümkün. Tabii siluet olarak bahsedilebilir mi bilemiyoruz çünkü tümülüsler öncelikle daha kısıtlı bölgelerde algılanır hale gelmiş. Bunlardan en çok kendini göstereni belki Yenimahalle-Demetevler girişindeki Yumurtatepe. Bununla birlikte Beşevler bölgesindeki Büyük Tümülüs ve AŞTİ yakınlarında kalan Mevlâna Bulvarı üzerindeki Şenyuva Tümülüsü de görünürlüğü yüksek tümülüslerden. Toplamda baktığımızda bizim 2010’lu yıllardan beri bulguladıklarımızla birlikte Ankara’da yüzün üstünde tümülüs olduğu söylenebilir. Bu tepecikleri haritalar üzerinden tespit ettik. Tarihi haritalar ve hava fotoğraflarında bilinen tümülüslere benzerlikleri üzerinden tespitle Ankara merkezde çok yaygın olarak bulundukları ortaya çıktı.

Eskiden sadece Beşevler veya bugün “Batı Tümülüsleri” alanı olarak bilinen alandaki tümülüsler bilinirken şu an kentin kuzeyinde Etlik-Kalaba bölgesinden Samsun yoluna doğru Siteler civarı, Mamak çevresi, İmrahor vadisi gibi pek çok bölgede tümülüs olduğunu biliyoruz. Bu tümülüslerin Gordion’dakilerle birlikte düşünülmesi gerekir. Ankara’da kentleşmiş alan içerisinde bulguladığımız yüz civarında tümülüs görünümü veren tepecik var; bunlar, arkeolojik çalışmalarla kesinleşecek veriler. Yani bizim haritalar üzerinden bulguladığımız görünümler üzerinden baktığımızda bilinen tümülüslerle büyük benzerlik gösteren tepecikler bunlar. Aynı şekilde Gordion civarında bugün yeni teknolojilerle incelenerek ortaya çıkartılan tümülüs sayısı da bilinenden çok daha fazla.

Özellikle Ankara ve Gordion’a baktığımız zaman bu kadar çok tümülüs olması bu iki kentin çok önemli merkezler olduğu anlamına geliyor. Gordion zaten Friglerin başkenti ama Ankara’da da bu kadar çok tümülüs yapıldığını düşünürsek Ankara’nın da o dönemde çok önemli bir kent olduğu ortaya çıkıyor.

Bugün kentte fazla görünürlüğü olmasa da 1920’li ve 1930’lu yıllara ait fotoğraflarda pek çok tümülüsün özellikle tren istasyonundan batıya veya Çankaya’nın tepelerinden kuzeye doğru bakışta kendini siluetin özgün parçası olarak gösterdiğini görüyoruz. Bu şu demek: Cumhuriyet’in ilk yıllarında olduğu gibi kentin tarihi boyunca bu tümülüsler Ankara kent imgesinin parçasıydı. Ankara’ya yaklaşırken, özellikle batıdan yaklaşımda Batı Tümülüsleri ve aynı zamanda biraz önce bahsettiğimiz ve yaklaşım yolu üzerinde konumlanmış olan Yumurtatepe Tümülüsü de kendini çok belirgin olarak gösteriyordu. Ama biz bu oluşumları sadece batıdan yaklaşımda değil Samsun yolu ve Ankara Kalesi’nin hemen doğusundan başlayarak doğuya doğru Hatip çayı boyunca Mamak-Kayaş civarında ve İmrahor boyunca da görüyoruz. Yani aslında tüm yaklaşım yollarından, tümülüsler tarih boyunca kent imgesinin çok önemli parçaları olmuş.

Tümülüs kazılarında ne gibi buluntular elde edilmiş buluntular nerelerde sergileniyor?

Ankara Tümülüsleri’nin kazılarında metal ve ahşap pek çok parça bulunmuş. Bunlar ahşap mobilyalardan “fibula” dediğimiz Friglere özgü bir tür takı olarak ortaya çıkan bugünkü çengelli iğne gibi düşünebileceğimiz ama o dönemde önemli bir yenilik olan bulgulara kadar çeşitleniyor. Bunlara ek olarak “omfolos” dediğimiz -Türk kültüründe hamam tası olarak bildiğimiz- kaplar, toprak küpler, takılar, mızrak veya ok uçları gibi askeri malzemeler de var. Mezar odalarında gördüğümüz mobilyalar arasında çok etkileyici bir işçilikle yapılmış çeşitli eşyalar var. Ankara merkezde yapılan kazılarda elde edilen bulgular halen Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde ve ODTÜ Arkeoloji Müzesi’nde sergileniyor. Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde Gordion tümülüslerinden elde edilen bulgular da görülebiliyor. ODTÜ Arkeoloji Müzesi’nde ise özellikle Kemal Kurdaş’ın rektör olduğu 1960’larda başlattığı ve daha sonra 1980’lerde gerçekleştirdiği kurtarma kazılarında elde edilen bulgular var. Bu bulgular arasında büyük kazanlar, farklı figürinler de var. Çok çeşitli bu eserler müzelerimizde görülebilir.

Tümülüslerin su yollarıyla bir ilişkisi var mıdır?

Tümülüslerin su yollarıyla ilişkisi araştırmalarımızda net olarak ortaya çıktı. Ankara kent merkezindeki tümülüslere baktığımızda sistematik olarak dere vadilerini takip eden sırtlara ve belli yüksekliklere yapıldıklarını görüyoruz. Bu tümülüsler aynı zamanda bize Friglerin büyük ihtimalle açıktan akmakta olan bu su yollarını nasıl önemsedikleri ve onlarla nasıl bir ilişki kurduklarını da gösteriyor. Tümülüslerin yerleşiminde iki faktör önem kazanıyor.  İlki görsel ilişkiler: Tümülüsler hem büyüklükleri hem yerleşim noktaları hem de kent ve birbirleriyle olan ilişkileri anlamında görülebilirlik üzerinden kurgulanıyor. Tümülüslerin kentten görülebilir olması önemli. Frig kentinin bulgu alanı Ankara’da Hacı Bayram Veli Cami’nin bulunduğu tepeden -daha önce Augustus Tapınağı’nın altında bulunduğu bilinen Frig Men tapınağının da bulunduğu alandan- kuzeyde Altındağ’a doğru güneyde ise Türk Tarih Kurumu binasının bulunduğu kısma doğru büyükçe bir alanda yayılıyor.

Frig kenti kalıntılarına rastlanmış olan bu alanı biz Frig kent yayılım alanı olarak kabul ediyoruz. Şehrin merkezi olması nedeniyle günümüzde kapsamlı kazıların yapılması çok mümkün olmadığı için şu an bu çalışmalar devam etmiyor ama Çankırıkapı’daki Roma hamamı altında Frig katmanı olduğunu biliyoruz. Frig kentinin büyük ihtimalle surlarla çevrili olduğunu düşünüyoruz çünkü karakteristik olarak Frig kentleri -Gordion veya Kerkenes’te de olduğu gibi- kale duvarlarıyla çevrilidir. Hatta Gordion’da tümülüs görüntüsünün kentle ilişkisi, özellikle kent çıkış kapısıyla ilişkisi üzerinde durulan bir konudur. Kale giriş kapısı yapılırken vefat eden kral veya soylu kişinin tümülüsüne yönlenmesi adına giriş kapısının yönü sonradan değiştirilmiştir.

Ankara’da da büyük ihtimalle Batı Tümülüsleri’ne doğru kent surlarından çıkış kapısı bulunmaktaydı. Tabii bir de yükseklikleri düşünürsek Frig kent merkezi diyebileceğimiz Hacı Bayram tepesi alanını kapsayan kısım yüksekçe olduğu için bu kısımdan Batı Tümülüsleri’nin net olarak görülebildiğini düşünüyoruz. Bugün dahi bu tümülüslerden kente doğru baktığımız zaman bu alan, yüksek yapılarla yer yer bloke olmuşsa bile bu görünürlüğü bize verir. Dolayısıyla birinci unsur bu görsel ilişkiler, ikinci unsur ise yollarla ilişkilerdir çünkü tümülüsler Ankara’da büyük ihtimalle sadece Frig döneminde yapılmamış. Mesela Ankara Çubuk Ovası’nda veya Kazan tarafında bulunan ve kazıları yapılmış olan tümülüsler daha geç dönemlere, Galat veya Erken Roma dönemlerine tarihleniyor. Bu kapsamda Ankara kent merkezinde bulguladığımız tümülüslerden en azından bir kısmının Frig dönemi sonrasında yapıldığını düşünüyoruz. Frig dönemi sonrasında yapılan tümülüslerle kent arasında benzer bir görsel ilişkinin olup olmadığını bilmiyoruz, çünkü kalenin batısında kalan Frig kent yerleşim alanıyla kalenin doğusunda kalan tümülüsler kalenin yüksekliği yani topografik yükseklikler nedeniyle görsel ilişki kurulamıyor. Dolayısıyla bu tümülüsler belki de bu ilişkilerin aranmadığı daha ileri bir dönemlerde de yapılmış olabilir.

Arkeolojik incelemeler ve kazılar yapılmadan bu konuda net bir şey söylemek mümkün değil fakat tümülüslerin yollarla da güçlü ilişkileri olduğunu biliyoruz. Antik yolları biz bugün yine kent haritası üzerine işlediğimiz zaman çok net olarak tümülüslerin dağılımıyla ilişkilendiklerini görüyoruz. Su yollarıyla ilişkisi ise belli yükseklikleri takiben ortaya çıkıyor: Biliyorsunuz Ankara çanak formu dediğimiz, üç tarafından yükseltilerle çevrili, batıda Engürü ovasına doğru açılan bir topografik oluşuma yerleşmiştir. Bu topografik oluşum içerisinde kuzey ve güneyde çokça bulunan vadiler boyunca oluşan derecikler Engürü ovasında birleşerek Ankara Çayı’nı oluştururlar. Bir yandan da kuzeyden Çubuk Çayı, doğudan Hatip Çayı ve batıya doğru İncesu olarak devamı ile güneybatıdan İmrahor deresi de İncesu’yla birleşerek Ankara Çayı’nı besler. Bu oluşum çerçevesinde biz tümülüs yerleşimlerine baktığımızda tümülüslerin her zaman bu vadiciklerle ilişkilendiğini, yerleşimlerinin sırtların tep hatlarına yakın olarak konumlandığını biliyoruz. Görülebilirlik açısından daha yüksek noktalarda olmaları önemliydi ama bir yandan da su yollarını görmeleri, belki onlarla başka türlü de ilişki kurmaları mümkündü. Bu dönemdeki yaşam, Ankara özelinde çok net bilmesek de belki de suyla ilişkili ritüeller barındırıyordu.

Tümülüslere olan farkındalığının artmasına yönelik bugüne kadar çok değerli çalışmalar yaptınız. Çalışmalarda ne gibi geri dönüşler aldınız? Bu çalışmaların içeriğini ve geldiği noktayı paylaşabilir misiniz?

Tümülüsler Ankara’da bilinen fakat belki biraz göz ardı edilen bir dizi çok önemli kültürel peyzaj öğeleri. 1925-26 yıllarında Ankara’da Atatürk’ün emriyle Cumhuriyet’in ilk kazıları olarak tümülüs kazılarının başladığını biliyoruz. Atatürk’ün kişisel ilgisiyle de önem verdiği bir konu. 1930’lar sonrasında dönem dönem tekrar kazılarla gündeme gelmiş. 1940’larda Anıtkabir yapılırken iki tümülüs kazısı gerçekleştirilmiş. Daha sonra 1960’lı ve 1980’li yıllarda ODTÜ Rektörü Kemal Kurdaş’ın yine kişisel ilgisi ve inisiyatifiyle başlatılan ODTÜ-Ankara Tümülüsleri kurtarma kazıları sonrasında ne yazık ki tümülüslere ilgi büyük ölçüde sönümlenmiş. Ankara Tümülüsleri, bilinen fakat neredeyse unutulan bir konuya dönüşmüş.

Biz 2010’lar sonrasında tekrar ele aldık bu konuyu ve 2019’dan beri devam etmekte olan bir dizi projenin son etabı olan TÜBİTAK destekli projemizde çok katılımlı toplantı ve çalıştaylarda kentlilerle birlikte fikir üretmeye çalıştık. Ankara’nın değeri olan tümülüsleri kente tekrar katmak gerektiğini düşünüyoruz. Sadece arkeolojik açıdan değil, aynı zamanda peyzaj öğeleri ve kentsel kolektif hafızanın da değerleri. Ankara’da kentliler olarak bu oluşumlarla farkında olmadan iç içe yaşıyoruz. Üzerinde piknik yaparken, etrafı izlemek için bir bakı noktası olarak, uçurtma uçurmak veya kışın kızakla kaymak için kullanırken tümülüsleri sadece boş birer tepe olarak algılıyoruz. Buna karşın biz bugün kentlilere bu tepeciklerin tarihi önemini, içinde ne tür bulgular olabildiğini, Ankara için nasıl olasılıklar barındırdığını anlattığımız zaman müthiş bir mutluluk ve merak uyandırıyor bu anlatılar çünkü zaten insanlar o tepelerle kendi yaşamlarında bağ kurmuş durumdalar. Kimi çocukluğunda kimi gençliğinde oralarda oynamış, üzerinde spor yapmış ya da işte etrafı izlemiş, müzik yapmış… Kentliler hayatlarında bir türlü ilişkilenmiş oluyor ve bu ilişkilendirdiği tepeciğin aslında çok eski bir geçmişi olduğunu, bir yandan da bize güzel hikayeler bırakmış bir kültürün de parçası olduğunu öğrendikleri zaman oldukça şaşırıyorlar. Ben yıllarca bir tümülüsün yanında yaşamışım diyenler var ya da mahallemizde bir tümülüs varmış meğer diyenler.

Biz öncelikle Ankaralıları bilgilendirmek istedik ama bir yandan da kentte biraz atıl kalmış ve kent kimliğinde hak ettiği yeri alamamış bu değerler kent yaşamına tekrar ve güçlü bir şekilde nasıl katılabilir onu irdeledik. Birlikte bir vizyon oluşturmak, birlikte sorunları görmek ve fikirler geliştirmek, kent için ya da kentlilerin tümülüsleri veya kentin doğal ve kültürel peyzaj öğelerini sahiplenmesi için çok önemli, çünkü bir konu bu şekilde içselleştirilebiliyor. Eğer bir kentli olarak karara ortaksanız ya da üretilen fikirlere katkı veriyorsanız siz de sahipleniyorsunuz o öğeyi. Dolayısıyla şu anda bizim yapmaya çalıştığımız, bu öğeleri kentlilerle birlikte tekrar kazanabilmek, tekrar kente katabilmek.

Aslında, varlığını koruyabilmiş tümülüsler kentliler tarafından zaten benimseniyor. Araştırmalarımızda, tescilli bilinen tümülüs örneklerine karşı mahalle sakinlerinin özenli, koruyucu bir pozisyonda olduğunu gördük. En küçük bir olay olsa kaçak kazı yapılmasından endişeyle reaksiyon gösteriyorlar, özellikle muhtarlar çok benimsiyor bu oluşumları. Fakat bizim önemli bir amacımız da kentte varlığını sürdüren, yani toplamda 100’den fazla tümülüsten belki 10-15 adet formunu koruyan tümülüsün daha bütüncül deneyimler sunmak adına birbirine bağlanabilmesi. Varlığını koruyan tümülüsler kent içerisinde parçalı ve birbirinden ayrı kalmışlar. Halbuki, Gordion’a bakarak da hayal edebileceğimiz gibi özgün halinde tümülüsler, doğal peyzaj içerisinde ve bir bütün olarak algılanıyordu. Bu sadece algısal bir şey değil aslında, bütün olarak algılanma bir yandan da doğal topografya ve su yollarını yani bir yandan da birtakım doğal süreklilikleri imliyordu. Vadi ve su yolları boyunca sırtlara yerleşmiş tümülüslerin, dolayısıyla su yolunun sürekliliğini sağladığınız zaman kent içinde bir yeşil şerit ya da rotalar ağı olarak aynı zamanda bir ekolojik süreklilik de elde etmiş oluyorsunuz. Bu ekolojik süreklilik bugün kentler için sürdürülebilirlik anlamında ihtiyaç öncelikli olan bir durum. Yani kentler beton veya sert zemin yığıntıları olmamalı. Bugün tümülüsleri kentimize tekrar doğasını hatırlatmak üzere yolların altında kanallar içerisinde kalmış su yollarını tekrar gündeme getirmek ve izlerini bütüncül şekilde sürmek, hatta tekrar onları aktif hale getirip kentte yeşil bir ağ oluşturarak kentin sürdürülebilirliğini sağlamak için projelendirilmesini önemsiyoruz. Bu kapsamda, şu aşamada yaptığımız, kent içinde belki bütüncül olmasa da daha kısıtlı alanlarda; Batı Tümülüsleri, Kuzey Tümülüsleri ve doğuda Örnek Mahallesi-Mamak civarındaki bir dizi tümülüsü birbirine bağlayan tümülüs rotaları oluşturmak. Bunlar aynı zamanda bilinçlendirme rotaları yani kentlilerin veya kenti ziyarete gelenlerin bir yürüyüş programı dahilinde bir bölgedeki tümülüsleri gezebileceği rotalar. Kent içerisinde bazen Anıtkabir’le bazen Ankara Kalesi’yle bazen de özgün yapılaşma dokusuyla ilişkilenen rotalar bunlar. Biz bu rotaları oluştururken gezilebilirliğini hem tümülüsleri hem de o bölgede mevcut diğer önemli öğeleri deneyimlemek adına bütünleştirerek vermek istiyoruz.

Tümülüslerin kentin diğer öğeleriyle ilişkisini ortaya koymak için bir çalışma yaptınız mı?

Bu çalışmanın bir sonraki adımı kente daha bütüncül yeşil ağlar kazandırmak. TÜBİTAK destekli projemizde geniş bir ekip olarak çalıştık. Mimar, peyzaj mimarı, arkeolog, kent planlama ve koruma uzmanı hocalarımız hep birlikte kent lekesi içerisindeki tümülüslere odaklanmakta birlikte kentin dışına doğru Ankara ili içerisinde kalan tümülüsleri de incelediğimiz rotalar oluşturduk. Bu çevredeki tümülüs ve Antik dönem bulgu alanlarını ziyaret ettik. Antik buluntu yerleri ve tümülüslerin yoğunlaştığı hatlar antik yolları takip eden, su yolları ve doğal topografik yapıyla ilişkilenen, süreklilik koridorlarını ortaya koydu. Biz bu koridorların kentin içine nüfus ederek bir süreklilik öğesi haline gelmesini istiyoruz, böylece kenti çevresiyle doğasıyla ve aynı zamanda tarihiyle bütünleştirecek bir ilişkilenme ağı oluşturmak istiyoruz. Bu ilişkilenme ağı aynı zamanda Ankaralıların veya kente gelenlerin Ankara yakın çevresini de tanımasını sağlayacaktır. Ama bizim burada birinci amacımız kentin kendisine soluk getirecek, nefes almasını sağlayacak süreklilik ağları yaratabilmek. Bu süreklilik ağları Ankara kent planında önceki dönemlerde kısmen yer bulmuş doğal süreklilik hatlarını entegre ederek gerçekleşebilir diye düşünüyoruz. Mesela Atatürk’ün inisiyatifiyle kurulan, hatta kendi mülkü olarak kurup kente armağan ettiği Atatürk Orman Çiftliği alanı büyük bir potansiyel sunuyor.

Bunun yanında 1930’larda Herman Jansen’in yaptığı Ankara planında özellikle kutranî yeşil şeritler olarak bahsedilen ve genellikle dere vadileriyle ilişkilenen yeşil bantlar ağı da tam olarak uygulanamamış olan bir plan öğesi olarak kentin yakın tarihindeki gelişimine dair sürebileceğiniz bir iz olarak elimizde duruyor. Dolayısıyla kente yeni bir soluk getirebilecek bu tür bir sürekliliği çok önemsiyoruz. Bu süreklilik su yollarının da tekrar deneyimlenebilir hale gelmesinin önünü açacaktır.

Prof. Dr. Sevim Buluç’un “Mısır’daki piramitler mısırlılar için ne denli önemliyse bu tarihi mezar tepeleri de Ankara ve dolayısıyla Türkiye için o kadar önemlidir” şeklinde bir sözü var. Tümülüsler Ankara ve Türkiye açısından sizce ne kadar önemli?

Tümülüsler Anadolu’nun özgün kültürel miras öğeleri, alametifarikası yani bir tür parmak izi gibi. Truva ve Batı / Güneybatı Anadolu’nun iç kısımlarından İç Anadolu platosunu da kapsayarak kuzeyde Samsun’a, kuzeydoğuya ve güneydoğuda Nemrut’a kadar bulunabiliyor. Tümülüs yapımı sadece Frig dönemi ve bölgesiyle sınırlı değil, tümülüsler daha sonraki dönemlerde de yapılmış ve neredeyse Türkiye’nin her yerinde var. Dolayısıyla Frig’lerin Trakya’daki örnekler ve dolmenler üzerinden Anadolu’ya getirdiği düşünülen bu gelenek, erken Roma dönemine kadar uzun süre devam etmiş. Büyük İskender’in doğu seferine çıkarken Anadolu’ya geldiğinde Achilles’in tümülüsünü ziyaret ederek kurban adadığını biliyoruz.

Tümülüsler Anadolu için gerçekten önemli, dolayısıyla Türkiye için önemli. Anadolu ve Ankara aslında bir tümülüsler diyarı. Ankara özelinde baktığımızda ise bugün kentin içinde bu kadar yüksek sayıda ve yaygın olarak tümülüs görünümünün saptanmış olması Ankara’yı çok özel bir konuma getiriyor. Dünyada kentleşmiş alan içerisinde kalan tümülüslerin veya farklı coğrafyalarda farklı isimlendirilen gömü tepeciklerinin olduğu sadece birkaç kent var. Kent içinde kalan gömü tepeleri özellikleri, sayı, büyüklük ve yaygınlıkları anlamında farklılaşıyor. Bahreyn’de Japonya’da hatta İngiltere’de gömme mezar tepelerinin bulunduğu kentleri biliyoruz. Kentsel alanlarda Osaka çok ilginç bir örnek. Kofun ismi verilen, Tümülüslerle karşılaştırdığımızda küçük örneklere yakın olanlardan çok büyük; Manisa-Bintepeler’deki Kral Alyates Tümülüsü veya Gordion’daki MM Tümülüsü’nden büyük alan kaplayan fakat Tümülüsler kadar yükselmeyen mezar tepeleri kentin içinde bulunuyor. Sayıca Ankara’da tahmin edilen sayının çok altında kalan ve kentin belli bir bölgesine yoğunlaşmış olarak bulunan bu mezar tepeleri bugün UNESCO Dünya Miras Listesi’nde, alanda bulunan bir müze ve gezi rotalarıyla bilgi ve deneyim sunuluyor. Ankara’da ilginç olan, tümülüslerin kentin içi ve dışını bağlayan bir yaygınlık ve her yönden neredeyse koridorlar oluşturan bir yapı sergilemesidir.

Bunun yanında, Ankara’nın bugüne kadar bu kültürel peyzajın farkında olmadan, daha doğrusu sınırlı sayıdaki örnekleri bilinse ve araştırılmış olsa da tümülüslerin bu yaygınlığının ve özgünlüğünün farkında olmadan serpilip büyüyen bir kent olması çok ilginç bir durum ortaya çıkarıyor. Bu yüzden projemizde, bugün bunları tekrar ortaya koyabileceğimiz ve bulunan bu yüksek sayıdaki tümülüs görünüm alanları bağlamında nasıl bir bütünlük ve kente nasıl bir katkı düşünebileceğimizi araştırdık. Günümüzde bu bulgunun, yani Ankara başkent olduktan aradan 100 yıl geçtikten sonra bu sayıların ve yaygınlığının ortaya çıkmış olması çok önemli. Yeni bulgulananlar arasında hala varlığını koruyan tümülüsler nispeten az sayıda da olsa bize, tümülüslerin bir kentsel peyzaj ögesi olarak tekrar düşünülmesi gerektiğini hatırlatıyor. Bu tekrar düşünme, kentin doğasını hatırlamayı da gerektiriyor: Doğal peyzajın 2.800 yıl önce Frigler tarafından benimsenip dönüştürülürken doğal topoğrafyanın form ve ögeleriyle çelişmeyen bir kurgu içerisinde nasıl ele alındığını hatırlatıyor. Ve aslında yüzyıllar ötesinden bize bir tür çağrı yapıyor; burada içinde dereler olan pek çok küçük vadicikten oluşan özgün topoğrafyasıyla pek çok farklı görsellik sunan bir kent olduğunu ve farklı yönlerden yaklaşımlarla topoğrafyanın belirlediği, çoğunlukla su yollarını takip eden Antik yollar boyunca, kentin çevresiyle ilişkilenebileceğini hatırlatan bir örgü sunuyor.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Ankara Tümülüsleri üzerine: ‘Ankara’da kentliler olarak bu oluşumlarla farkında olmadan iç içe yaşıyoruz’<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Sonra yapay zeka uygulamaları yaygınlaşmaya başladı ve bunlar daha dünün öğretileri değilmiş gibi şimdi çarşaf çarşaf yapay zekaya yazdırılan, suya sabuna dokunmayan metinlerle baş başa kaldık. Üstelik bu metinleri hem okuduk hem de duyduk. Belki de o yüzden bu kullanım olağanüstü bir hızla yayıldı. Virüs gibi. Senaristler kullandıkları için dizilerde karakterlerin ağzından duyduk. Panel yöneticileri kullandıkları için iş hayatımızda katıldığımız bir toplantıda duyduk. Reklamcılar kullandıkları için reklamlarda duyduk. Sosyal medyada ekranı kaydırırken karşımıza çıkan satırlarda okuduk sonra. Aynı anlatı biçimine tekrar tekrar maruz kaldık.

Uzunluk yeniden makbul oldu sanki. Artık cümleye bir şeyin ne olmadığını anlatarak başlıyoruz. Dikkatin en yüksek olduğu başlangıçta, neden bir şeyin önce ne olmadığını dinleyelim, öğrenelim? Duya, okuya öyle düşünmeye başlayacağız belki de. İnternet sitelerini kullanıcı dostu olacak şekilde tasarlayan uzmanlar, öncesinde göz hareketlerimizi analiz etmişti. Şimdi nasıl basılı gazeteden haber okumak bize hantal geliyorsa (gazeteyi taşımak, gazeteye eğilmek, gazeteyi tutmak, hızlı biten metin sütunları gibi…) belki bir süre sonra bu maruz kaldığımız kalıpların dışında düşünmek, okumak, yazmak da bize farklı hissettirecek. Bazı kelimelerin kapısını çalmadıkça belki o kelimelerin ifade ettiği hisleri de hissetmeyeceğiz…

Kullandığımız mecra, okuma alışkanlığımızı biçimlendiriyorsa, sürekli maruz kaldığımız yapay anlatı da düşünme ve ifade alışkanlığımızı biçimlendirebilir mi? Dilimizi nasıl koruyabiliriz? Bir dil yanlış veya yabancı kullanımlara yeterince uzun süre maruz kalırsa kulağımız bunları zamanla “doğal” kabul etmeye başlar mı?

Bugün bu soruların cevaplarını, Hacettepe Türk Dili ve Edebiyatı mezunu, yurt dışında Türkçe/Türkoloji bağlamında dersler vermiş, Makedonlar İçin Türkçe adlı çalışması TDK tarafından yayımlanmış yazar, editör ve dil bilimci Çiğdem Ülker ile birlikte arayacağız.

Ahmet İnam’ın Teknoloji Benim Neyim Oluyor? isimli kitabına atıfla sormak istiyorum: Türkçe bizim neyimiz oluyor? Ana dili nasıl tanımlarsınız?

Yapay zeka, hayatlarımıza bu denli nüfuz ederken dönüp bizi biz yapan her şeye yeniden bakmamız gerektiğini hissediyoruz. Sosyal psikologlar bugünlerde “nudge” kavramını tartışıyor, yani önyargılarımızla olan derin bağımızı yeniden görmeye, kendimizi yeniden fark etmeye, kendi davranış mimarimizi nesnel gözle yeniden düzenlemeye davet ediyorlar bizi. Ve şimdi dönüp kendimize baktığımızda ilkin “dil”e bakmamız gerektiğini biliyoruz.

“Ana dil”in daha anne karnında bir ceninken alnımıza bir “yazgı” gibi kazıdığı o değişmez önyargılarımızla göz göze geliyoruz. İyimser veya kötümser önyargılarımızla, değişmeye çalışsak bile sözcüklerimize sinen derin bilinçaltımızla, bizi biz yapan o hem çok bireysel hem de çok anonim yapıyla karşılaşıyoruz. Adı ne olursa olsun bütün ana diller o zihinsel alt yapıyı şekillendiriyor. Deyimlerden mecazlara, şakalardan argolara her toplumun ruhu, bir aynaya yansır gibi kendi diline yansıyor.

Elbette Türkçe de bizim hem kendimizi hem dünyayı onunla kavradığımız baskın genetiğimiz. Türkçe, varoluşumuzun sınırlarını çizen imkanımız. Ludwig Wittgenstein sözünü ettiği “düşüncemizin sınırları” bugün başka gezegenlere doğru genişliyor ve o sınırları çizen “dil”, bizim için Türkçenin ta kendisi.

Ana dilimizde patron bizken sizce neden söz hakkını yapay zeka uygulamalarına veriyoruz?

Sadece dilde değil, şehircilikte, çevre düzenlemede, mimaride bile “en kolay, en kısa yol” ilkesi gelişmeleri yönlendirir. Yapay zekanın şu anda emekleme aşamasında olduğunu ya da vardığı noktanın büyük kitlelere henüz ulaşmadığını düşünüyoruz ama şundan eminiz: Yapay zeka, insan aklının bir türevi. Nasıl tekerlek ayaklarımızın, vinç kolumuzun, teleskop gözümüzün, telefon kulağımızın bir uzantısıysa bilgisayarlar ve şimdi de yapay zeka beynimizin bir uzantısı. Teknolojik devrimin hayatlarımıza taşıdığı olağanüstü konfora şimdi o da katkı sunuyor.

Üç bin yıl önce “yazı”yla bilgiyi kaydetmeye başladık, Gutenberg’in matbaasıyla binlerce defa çoğaltmayı, internetle saniyeler içinde bilgiyi paylaşmayı başardık. Bunlar çok büyük teknolojik patlamalardı ve hayatlarımızı her alanda olumlu anlamda değiştirdi. Şimdi yapay zeka; saniyeler içinde bilgiyi sentezleyebiliyor ve -bir anlamda- akıl yürütebiliyor ki bu karşı durulabilecek bir şey değil. Hem, “aklımız başımızda” olduğu sürece niçin karşı duralım ki? Bu, deprem araştırmalarından tıbba, iklim bilimden uzay çalışmalarına dek hayatlarımıza olumlu girdiler sağlayacak bir buluş. Homeros’tan bir alıntı yapmam uygunsa yapay zeka belki de hayatlarımızın gerçek “gül parmaklı şafağı”. Ama eğer siberbilimcilerinin büyük korkusu gerçekleşirse, yani makineler kendi aralarında farklı bir dil yaratırsa o zaman insan soyunun “anadil”i ne anlama gelecek, henüz bilmiyoruz. Belki biz de makinenin diliyle düşünmeye başlayacağız ve yeni bir varlık formuna evrileceğiz ya da makineler insanın dili olmadan akıl yürütmeyi ve rasyonel düşünmeyi başaramayacak.

Ancak şu bir gerçek: Yeni teknolojilerin koşulları bizi kaçınılmaz bir siber çağa doğru itiyor ama hala aslolan insanın dili ve dokunuşu. O dokunuş, gelecekte de makinenin butonu değil de insanın bilinci olursa yeni çağ yıkıcı bir değişimi değil, yapıcı bir dönüşümü müjdeliyor olacak.

Dil yetkinliğimizi korumak, dil bilgimizi artırmak için günlük hayatın içinde kolayca uygulayabileceğimiz önerileriniz neler olur?

Dil, doğuşumuzla gelen bize hazır olarak verilen bir yeteneğimiz değil. Bizler, dilin “imkanıyla” doğar ve büyürken yavaş yavaş dili ediniriz. Dilin dört temel yönünü -dinlemeyi, konuşmayı, okumayı, yazmayı- sırasıyla öğreniriz. Dilin olanaklarını kullanarak doğru anlamaya ve doğru anlaşılmaya çalışırız.

Hayatımızın her alanında; söylediklerimiz, söylemediklerimiz, doğru anlamalarımız ve yanlış anlamalarımız önemlidir ama çalışma hayatımızda dil kullanımımız daha büyük önem taşır. Dilin bütün bileşenlerini özenle ve titiz bir dikkatle kullanmamız gerekliliğini hissederiz. Ses tonundan vurguya, sözcük seçiminden, uzun ya da kısa konuşmaya dek birçok şeyi öğreniriz. Öğrenmemiz gerektiğini fark ederiz. Ve neyse ki bu süreçte yalnız değiliz. Dünya bizimle Türkçe konuşur. İşitiriz, duyarız, dinleriz.

Doğru sözcüklerin yılanı deliğinden çıkardığını, iki sözün bir büyü olduğunu, akıllı bir sözün savaşı kestiğini, yanlış sözün kafa kestirdiğini öğreniriz. Dilin kuşakları birbirine bağlayan en güçlü bağ olduğunu fark ederiz.

Okumak, kitaba yakın durmak, söze, şiire, sanata duyarlı olmak beynimizin şifası, aklımızın ilacı. “Oku!” kutsal kitapların ilk emri, okula başlayan çocuğun ilk ödevi, beşikten mezara kadar önerilen yaşama tavsiyesi. Çocukluktan çıkmanın büyümenin eşiği. Harfleri birbirine bağlamayı öğrendikten sonra başlıyor gerçek hayat. Tarih de insanın yazıyı bulmasıyla başlıyor. Okumanın ve yazmanın üstünde duruyor dünyanın ve yetkinliğin bilgisi.

2024 yılının aralık ayında, Ankara’da bulunan Gökyay Vakfı Satranç Müzesi’ndeki söyleşinizde, “Kitaplar benim uğraşım değil, uğrağım. Ne mutlu bu duraklarda durup okumuşuz. Bir kitabı okurken onu günlerce göğsümüzün üzerinde tutuyoruz, bizimle geziyor, gözlerimiz ona kilitleniyor. Kitap bir değer; o yüzden değerlendirme yazısı diyorum. Eleştiri değil, elemek değil” demiştiniz. Sizce kelime tercihlerimiz düşünme biçimimizi yönlendiriyor mu? Dilimizdeki bu tür ince anlam ayrımlarını kaybetmek, zamanla düşünme biçimimizi de etkiler mi?

Yine Wittgenstein’ı hatırlamamak elde mi! O sınırlar ve duraklar elbette her birimizi bugünkü varoluş duraklarımıza getirdi. Her hece, her sözcük, her yeni anlam ayrıntısı, her sözcüğün sesi, tınısı hücrelerimiz kadar bize ait. Onlardan birini bile kaybetmek rüzgarın hışırtısını, okyanusun uğultusunu, annemizin dokunuşundaki şefkati, çocuğunuzun gözündeki muzip tatlılığı kaybetmek demek. Tek bir sözcüğü bile unutmak bir anı, bir hatırayı kaybetmek demek.

Duruma en uygun sözcüğü seçmek her birimizin temel dikkati olmalı. Her Türkçe sözcük, toplumsal kimliğimizin, ortak bilinçaltımızın, aynı çağda yaşıyor oluşumuzun farklı bir temsili. Hepimiz ancak doğru sözcükleri seçtiğimiz zaman birbirimizi doğru anlayabiliriz. Bir sözcüğü seçmek, yan anlamlıları arasında anlatılmak istenene en uygun olanını seçmek demek, burada sözü Murathan Mungan’a bırakalım, bakın ne diyor:

“(*) “Kimi sözcükler rüzgârgülünün kanatları gibi rüzgârın nereden estiğine göre renk değiştirebilir. Ne kadar aynı anlama gelirse gelsin kimi sözcükler kullanılma biçimleri ve yerlerine göre yeniden anlamlanır, farklı çağrışım değerleri kazanırlar. Örneğin, içerdikleri ortak olumsuzluk nitelemesi bir yana ‘suratsız’ dediğimizde kastettiğimizle ‘yüzsüz’ dediğimizde kastettiğimiz aynı şey midir?  Ya da ‘çehre’ ya da ‘sima’ derken duygumuz ve dilimiz neye göre ayırır bunları?  Bu düşüncenin izinden giderek siz de pek çok benzeri örnek bulabilirsiniz. Dil yalnızca anlamla değil, çağrışımlarla da örülür. Çağrışımların kendi hayat hikâyeleri vardır.”

Yine aynı söyleşide, edebiyat eserlerinin daha önce fark etmediğimiz eylem olanaklarını görmemizi sağladığından söz etmiştiniz. Bir kitap bize yeni bir eylem alanı gösterebiliyorsa, dil kendimizi ifade etme aracımız olmasının yanı sıra görebildiklerimizin ve hayal edebildiklerimizin de sınırlarını genişletiyor demektir. Peki, dil yoksullaştığında ne olur? Daha az kelime, daha az mecaz, daha az çağrışım; zamanla daha az düşünme, hissetme ve eyleme geçme olanağı anlamına gelebilir mi?

Ancak edebiyatı olan topluluklar “ulus” olma aşamasına ulaşır der sosyoloji bilimi. Bir dil, eğer edebiyat dili, felsefe dili olabilirse sonsuzluğu yakalar der bilim insanları. “Uluslar ancak büyük evlatlarıyla nefes alabilirler,” diye yazar Victor Hugo.

Ortak bir dil, elbette toplumun eylem olanaklarının ve birlikte yaşama dinamiğinin temel dinamosudur. Sadece dilini bilerek bile o toplumsal yapıyı pek çok ayrıntısıyla tanıyabiliriz çünkü o ortak dilin bütün bileşenleri toplumun birer yapı taşıdır. Toplumda ne varsa dilinde de o vardır ve onda olmayan şeyler dilinde de yoktur.

Türkçe bazı alanlarda son derece varsıldır ama bazı yerlerde de başka dillerden sözcük devşirmeye gereksinim duyar. Türkçe alfabedeki sesli harf sayısının çokluğu, renk adlarının zenginliği, akrabalık adlarının abartılı sayısı bize sosyolojik veriler sunar. Doğa taklidi yansıma sözcüklerin, somutlama taşıyan deyişlerin ve doğaya ait kavramların sayısal üstünlüğü, bizi toplumun tarihsel yolculuğuyla yüz yüze getirir. Bütün bu durumların sosyolojik açıklaması vardır.

Sözcüklerin zaman içindeki yolculuğu, bazısının unutulması, bazı yan anlamlar kazanması toplumsal süreçlerle ilişkilendirilir. Bütün diller için bu süreçler geçerli olabilir ve Konfiçyus kesinlikle haklıdır:

“Dil düşünceyi iyi anlatamazsa, yapılması gereken şeyler doğru yapılamaz. Ödevler gereği gibi yapılmazsa, töre ve kültür bozulur. Töre ve kültür bozulursa adalet yanlış yola sapar. Adalet yoldan çıkarsa, şaşkınlık içine düşen halk ne yapacağını, işin nereye varacağını bilemez. İşte bunun içindir ki hiçbir şey dil kadar önemli değildir.”

Kitaplarını beğenerek okuduğum yazar Nihan Kaya’nın Yüzmek, Yaşamak ve Olma Arzusu adlı kitabında bir not var: Nihan Kaya kitaplarındaki noktalama işaretleri yazarın tercihidir. Yazarın kişisel biçim tercihi ile ortak dilin kuralları arasındaki sınır nerede başlar? Dil hepimizin özenle koruması gereken, bireylerin tercihlerinden üstün bir miras mı? Siz bu sınırı nereye koyuyorsunuz?

Bir dilin yetkinliğinin ölçütü, kuralların yerleşikliği ve sürekliliğidir. Her kural uzun tecrübenin, yanıldığını görüp yeniden düşünmenin, yıkılıp yeniden kurmanın ifadesidir. Kurallar, düşüncenin ve gelişmişliğin verileridir. Ahlaki, mesleki ve toplumsal kuralların hatta trafik kurallarının önemini biliriz. Kurallara aykırı davranmanın neden olabileceği kargaşayı tahmin edebiliriz. Kargaşa ve kaos, ne kadar güçlü olsa da bütün müesseseleri yıkıma götürür, kurumları çöküşe sürükler. Dil dediğimiz yapı da bir kurallar manzumesidir; yaşanmışlık, düşünme, süzülmüş akıl en güçlü ifadesini dilde bulur. Bir dilin yazım kuralları ve noktalama kuralları sadece öğrenciler sadece öğretmenler için değil, istisnasız herkesin uyması ve uygulaması içindir.

Elbette bütün diller en üst ifadesini edebiyatta bulur. Yazmak, zihnimizin ulaşacağı en üst aşamadır, der nöropsikiyatrlar. Edebiyatçılara bu konuda belki bir parça esneklik tanınabilir zira edebiyatın kurmaca yapıtları sizin deyiminizle insanlığın “ortak ve üstün mirasları”dır. Edebiyat yazarının ortaya koyduğu bu ürünler; yaratıcı aklın, yüksek farkındalığın, eleştirel zekanın verileriyle ve dille oluşturulur. Öte yandan edebiyat, doğası gereği sorgulayan, hayata farklı yerden bakan bir üst bilişsel eylemdir. Sartre’ın deyimiyle “Edebiyat, özgürlük istemenin başka bir biçimidir.”

Özgür yazmayı kendine ilke edinen edebiyatçı, bütün kuralları sorgular. Dilin sınırlarında, zihnin dehlizlerinde, bilinçdışının derininde hayatı sorgular. Farkındalıklarını temsil edecek sözcükleri arar. Edebiyat metnini değerlendirirken onun çağdaşları arasında yeni bir şey söylüyor olması da dikkate alınır. Yazar dediğimiz kişi, özgünlüğü, biricikliği arayan ve yazan, muhalif bir zihindir.

Yazdığı dilin noktalama imlerinin bazılarını kullanma ya da kullanmama konusunda belki yazarlara bir parça esneklik tanımamız yanlış olmaz ama bu, onların dilin diğer kuralları konusunda hoşgörüyle karşılanacakları anlamına gelmez. Zaten yazar, dilin kurallarını hafife alsa bile okur, onun metnini kurallara uyarak okur. Okuma eylemi de kurallara uyarak gerçekleşir. Aklın her eylemi; mantığın kurallarıyla ortaya çıkar. Sanat yapıtları da bundan muaf değildir. Heykel için geometrinin, resim için ışığın, müzik için matematiğin kuralları önemlidir; edebiyat için de dilin ve elbette mantığın kuralları aynı anlamdadır.

Sizin yazar ve dil bilimci kimliğinizin yanı sıra editör kimliğiniz de var. Ben de Almanya’da yaşadığım yıllarda, UMAG çatısı altında çevrimiçi verdiğiniz editörlük eğitimlerinden birine katılmıştım. Remzi Kitabevi’ne günde yaklaşık 300 dosya ulaştığını paylaşmıştınız. Son yıllarda yurt dışına artan göçle birlikte yayınevlerine Türkiye dışından gönderilen dosyaların da arttığını tahmin ediyorum. Benzer şekilde, özellikle son iki yılda, yapay zeka desteğiyle yazılan veya düzeltilen metinlerin sayısı da artmış olmalı. Bana kalırsa bu iki durum metinde farklı izler bırakıyor. Bir editör olarak siz de böyle iki ayrı değişim gözlemliyor musunuz? Yıllar içinde yayınevlerine ulaşan dosyalardaki hata türlerinin ya da anlatım özelliklerinin değiştiğini söyleyebilir misiniz?

Yapay zeka metin oluşturabiliyor, bunu biliyoruz. Çok büyük sayıdaki veriyi gayet rasyonel yorumlayabildiğinin de farkındayız. Türkçe çeviri metinlerindeki hatasızlık da etkileyici; birkaç yıl öncenin Google çevirilerindeki cümle bozuklukları şimdilerde şaşırtıcı biçimde düzelmiş görünüyor. Yapay zeka, verilerin arasında en önemli olanı, altı çizilmesi gerekeni de ayırt edebiliyor. Ve nesnel sonuçlara ulaşıyor. Ama işte edebiyat nesnel bir şey değil; edebiyatçı, çok özel, çok karanlık ve alabildiğine kişisel bir yerden ses veriyor. Evet, bilim insanları da bilimsel makale ve değerlendirme metni oluşturanlar da yapay zekayı yoğun biçimde kullanıyor. Kurumlar da kendince önlem almaya çalışıyor, örneğin TÜBİTAK, Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu’nun (AYEK) Yönetmeliği, proje değerlendirme hakemlerinin ve makale yazarlarının yapay zeka araçlarını kullanmasını kesin bir ifadeyle yasaklıyor. Zaten soy yapıtlar üretmek isteyen yazarların bu yapaylıktan ve -bir anlamda- bu intihalden uzak duracaklarına bütün kalbimle ve aklımla inanıyorum.

Bir okur olarak sevdiğim yazarlara “Ne olur, yapay zeka desteğiyle yazma” diye seslenmek istiyorum. Bence özgün sesleri gölgeleniyor, aramıza bir yabancı giriyor. Sanki ben nasıl karşılanacağımı bildiğim bir kapıyı çalıyorum da karşıma duvar çıkıyor. Sizce bir yazarın “sesi” nedir? Yapay zeka, teknik olarak iyi bir metin üretirken o sesi gölgeleyebilir mi? 

Kitaplar yüzyıllardır yazılıyor, kütüphaneler onlarla dolu ama bunların çoğu tarihin koridorlarında kaybolup gidiyor. Bazıları ise hala okunuyor, defalarca yeniden basılıyor, Antik Çağ’ın metinleri yeniden düzenleniyor, transkriptleri yenileniyor, tekrar yayımlanıyor. Değil mi ki yazmak ve okumak insanoğlunun asla vazgeçmeyeceği eylemi; gelecek de kitaplarla yaşayan, okuyan ve yazan insanların elinde şekilleniyor.

Ama yüzlerce sayfalık bir kitap da küçücük bir yazı da yayımlanmadan önce defalarca okunmaya ve denetlenmeye ihtiyaç duyuyor. Kısacık bir metin bile pek kolay oluşmuyor. Defalarca okunmamış, üzerinde düşünülmemiş ve çalışılmamış bir kitap ne bugüne ulaşabiliyor ne yarına kalabiliyor. Eksik bir metnin yarına ulaşması, zamanı aşması kolay olmuyor. Ancak iyi hazırlanmış ve doğru metinler zamanı aşabiliyor ve geleceğe ulaşabiliyor.

İnsan aklının karmaşık ve üst işlevleriyle gerçekleşen edebiyat ürünleri kendiliğinden gelen rastlantısal, başıboş çağrışımlarından ibaret olamaz. İlhamın perileri gelse bile hızla uçar gider ve kolay kolay geri dönmez. Edebiyat, zihnimizin sentezleyen, tümleyen, birleştirerek yeni bir yapı oluşturan bir üst etkinliğidir. Özgün edebiyat yaratıları, disiplini, kuralı ve yoğunlaşmayı gerektiren uzun çalışma saatlerinin sonunda ortaya çıkar.

Bir edebi metin, yazarının biricik ruhunun ve sadece ona özgü duyguların aynasıdır. Yazarının sayfaya yansıyan sesidir. İyi bir metinde, yazar kendisine ve hayatına dair şeyler söylemese bile satır aralarında onun kalbinin atışını duyar, sayfalarda saklı hikayesini okuruz.

Yazı, yazarının kim olduğunu ele verirken, çağının, toprağının ve yazıldığı dilin de eşsiz bir tanığıdır. Edebi eserler yazıldıkları dönemi, içine doğdukları toplumu tarih kitaplarından farklı ve kişisel olarak geleceğe aktarırlar. Hele de o, bir soy eserse, sadece yazıldığı çağın değil, insanın dünyadaki on bin yıllık yolculuğunun izlerini taşıyacaktır.

Edebiyat elbette öncelikle dille gerçekleşen bir eylemdir. Yazarının çabasının yanı sıra editoryal bir taramadan geçen metinler yarına ulaşma şansını yakalar. İkinci bir gözün okuyuşu, bir başkasının metne bakışı ve dokunuşu yazının ömrüne ömür katar. Biraz da bu yüzden kitap kulüpleri, öykü atölyeleri her geçen gün çoğalıyor, birlikte yazmanın ve okumanın hazzını paylaşıyor edebiyatçılar.

Teknolojinin metaverse dünyası ne denli gelişirse gelişsin, diller bir iletişim aracı olarak insan uygarlığının hala en önemli varlığı. Dili anlamak, dili kavramak, dili kullanmak türümüzün en belirgin özelliği ve bu özellik değerini hiç kaybetmiyor.

(*) Murathan Mungan, 189 Sayfa, Metis  Yayınevi, 2014, sayfa 8)

<span class="reading-mode-buttons"></span>Çiğdem Ülker: ‘Yeni teknolojiler bizi kaçınılmaz bir siber çağa doğru itse de aslolan hala insanın dili ve dokunuşu’<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Eskişehir Caz Festivali “Lületaşı” temasıyla düzenleniyor<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Haziran başında da yazın gelişini kutlamak için parka gittim. İş çıkışı ağaçların altına uzandım ve birkaç dakika sonra üstüme kuş pisledi. O an çok öfkendim, kendimi kolonyayla yıkadım. Söylendikçe söylendim. Kuşlara kızarız, üstümüzden pisliği temizlerken söyleniriz ama günün sonunda biliriz ki bu tamamen biyolojik bir şuursuzluk ve yerçekimi meselesidir. Kuşun frontal lobu yoktur; bir güvercin sizinle göz göze gelip, alanını işaretlemek veya size üstünlük kurmak için o eylemi yapmaz. Onunki tamamen doğanın, sindirim sisteminin ve yerçekiminin sıradan bir döngüsüdür.

Kırık kaldırım taşları yüzünden belediyeye söylensem de taşların yerlerini ezbere bilmek bana kente ait hissettiriyor. Her ne kadar kaldırımda yürümek, en çok da kışın, Rus ruletine dönüşse de kentin izlerini takip etmeyi çok seviyorum. Şehirle arama giren, düşünce akışımı bozan beyaz, zaman zaman sarı köpüklü sıvıyla göz göze gelene kadar.

Kaldırımın tam ortasında “kkhh-tü” sesini çıkararak yerçekimiyle ve bizimle sıvı paylaşımı yapan koca koca adamların  açıklaması ne? Onlarınki de kuşlar gibi frontal lob eksikliği olamaz, değil mi?

“Erkek gibi tükürme Rose, kendin gibi özgürleş!”

Çocukken erkek yaşıtlarımın düzenlediği popüler bir yarışma vardı: En uzağa tükürmek. Kazanan, mahallede “erkek” sayıldığı bir prestijli bir ödüle sahip olurdu. Elbette kola, gazoz gibi yan ödüller de vardı ama onlar erkekliğin yanında ne ki?

Titanic filminin tükürme sahnesini hatırlarsınız. Sahnede Jack, Rose’a bu eylemi öğretirken ona “erkek olmanın getirdiği özgürlüğü” vadeder. Erkekler için her toplumda bu bir rahatlık ve güç gösterisidir. Rose’un “erkek gibi tükürmeye” çalışması, ataerkil sistemde ancak erkeksi davranışları taklit ederek özgürleşebileceğine dair bilinçaltı kabulünü gösterir mi, ne dersiniz?

Ataerki, tarih boyunca kamusal alanı yani sokakları, meydanları kısaca dış dünyayı erkeğe; evin içini ise kadına ayırmıştır. Yere, dışarı ve uzağa tükürmek, kamusal alanı pervasızca sahiplenmenin ve oraya iz bırakmanın en ilkel yollarından biri. Kadınların kamusal alanda tükürmesi büyük bir tabu ve “hanımefendiliğe yakışmayan” bir durum olarak görülürken, bir erkeğin “erkek gibi tükürmesi” o alanı domine ettiğinin görsel bir kanıtı olarak kabul edilir.

Rahmetli Jack, her ne kadar iyi niyetli ve sistem karşıtı bir karakter olsa da bu sahnede Rose’a sokak kültürünü ve “gerçek hayatı” öğreten eril bir otoritedir.

Erkekler sağa sola tükürürken biz mahalledeki kızlar ip atlardık. Mahallenin kızları farklı spor dallarına yönelip hayatlarını kolektif yönde ilerletti. Erkek arkadaşlar da futbolcu olamamanın hüznüyle biraz dağıldılar.

Asfalttaki “Şampiyonlar Ligi”

Bu korkunç eylemin nasıl bu kadar normalleştiğini, hatta bir “kabadayılık” nişanesi olduğunu Western filmlerinde veya bir futbol maçını birkaç dakika izleyerek görebiliriz. Futbol, günümüzde sokağa tükürme eyleminin en büyük halkla ilişkiler kampanyasından biridir. Dünyanın en çok kazanan, en çok örnek alınan erkekleri, ağır çekimde çimlere tükürürler. Ekranda bu durum bir medeniyetsizlik değil; efor, ter, savaşçı ruh ve maç ateşinin bir parçası gibi sunulur. Sahadaki “savaşçı erkek” bu eylemiyle “kazanmak için ciğerimi öyle bir parçaladım ki, içimdeki fazlalığı söküp atıyorum” mesajı verir. Üstelik formalarını çıkarttıklarında gördükleri ceza silsilesi içinde sahayı tükürük gölüne çevirmenin hiçbir cezası yoktur.

Hal böyle olunca, sabah işe yetişmeye çalışan, akşam işten çıkıp evin bütün yükünü sırtlayan ya da mahallede volta atan o genç erkek asfalta tükürdüğünde, bilinçaltında o savaşçı futbolcu imgesine sığınıyor olabilir. Acaba o an kafasında Şampiyonlar Ligi marşı çalıyor mudur? O iğrenç “kkhh-tü” sesini duyunca otomatik olarak benim zihnimde çalıyor çünkü. Sanki hayata karşı o kadar büyük, o kadar yıpratıcı bir mücadele vermiştir ki o balgam onun çocukken olamadığı futbolculuğun hayali madalyasıdır. Sokak onun yeşil sahasıdır, stadyumudur. Ve biz kadınlar o sırada kanalı değiştiremeyiz. Erkeklerin oyun alanındaki mecburi seyircisi oluruz. Paçalarımıza kırık kaldırım taşlarının sularının sıçrama riskine karşı bir de o tükürük eklenir.

Pandemiyle tükürüğe son

Canımın içi kadınlar tarih boyunca erkeklerin yarattığı sorunlarla baş etmek zorunda kaldılar. Tükürme meselesinin “durdurulamaz bir erkek doğası” olduğu palavrasını tarihteki eylemlerde görüyoruz. 19. yy’da kadınların başlattığı bir kampanya ile New York’ta yerlere tükürmek yasadışı hale gelmiş. Yazının bir bölümünde şöyle diyor:

“Dönemin tıp dünyası, ölümcül bir akciğer hastalığı olan tüberkülozun (verem) havaya karışan kuru tükürük partikülleri yoluyla yayıldığını yeni yeni anlamaya başlamıştı. Halk sağlığı yetkilileri Dr. Hermann Biggs ve Dr. T. Mitchell Prudden, bu ölümcül alışkanlığı durdurmak için cesur bir adım atarak kamusal alanlarda yere tükürmenin yasaklanmasını ve buna uymayanlara para cezası verilmesini önerdiler. Bu fikir, ilk başta büyük bir dirençle karşılaştı. O dönem birçok insan, nereye isterlerse oraya tükürmeyi kişisel bir özgürlük ve hatta ‘erkeksi bir hak’ olarak görüyordu.”

Gelelim 21. yüzyılda yaşanan pandemiye…

Herkesin birbirini bir virüs olarak görüp kaçtığı pandeminin ilk aylarında, havada uçuşan tek bir damlacığın hayatımıza mal olabileceğini öğrendiğimizde sokaklara aniden inen medeniyeti hatırlıyor musunuz? Yıllarca “tutamıyorum, ne yapayım” diye savunulan o sokağa tükürme eylemi bir anda nasıl da kesilmişti. Maskelerin altında o tükürükler nasıl da güzel yutulmuştu.

Çağımızdaki salgın bize şu gerçeği bir kez daha gösterdi: Erkekler sokağa tükürmekten vazgeçebilir. Onları durduranın medeniyet, ilerleme gibi kaygılar değil; hayatlarına kasteden bir virüs olması ve ceplerinden çıkacak para cezası korkusu olduğunu gördük. Erkeklik, eril tahakküm o hesaplı ve bilinçli işgal yüzünü bize bir kez daha gösterdi. 19. yüzyılda para cezasıyla önüne geçilen hastalık çağımızda da aynı durumda kesilmeye çalışıldı.

Yine Covid pandemisi sırasında Hint bir çift, “kamusal alanda tükürmeyi bırakın” diyerek ülkeyi dolaşmaya çıkmış. Çift 2010 yılından beri bunun mücadelesini veriyormuş. Yazının bir yerinde Raja, bir adamın kendisine, “Sana ne oluyor? Burası babanın malı mı?” dediğini söylüyor.

Erkekliğe hiçbir şeyin işlemediğini görmeye devam ediyoruz.

Ama ülkemizde tükürenleri Alo 181 Çevre ve İklim Değişikliği Hattı’na şikayet edip 8.700 TL ödemelerini sağlayarak hakkımıza sahip çıkabiliriz.

İsteyen Şampiyonlar Ligi finalini kendi evinin lavabosunda oynayabilir.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Erkek gibi tükürmek ya da kamusal alana ilkel bir iz bırakmak<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Hem tribün kültürüne hem futbola oldukça ilgi duyan biri olarak tuttuğum takım dışında gideceğim ilk maçın Osaka’da Cerezo Osaka – Avispa Fukuoka karşılaşması olmasını ben de hayal edemezdim. Farklı ülkelere gidip bulunmak istediğim tribünlerden bir rota çıkartıp seyahat etmeyi düşlerdim ancak maddiyat, kurumsal çalışma hayatı, vize gibi birçok dertten bunu yapamamıştım. En yakın dostlarımdan birine 2024’ün sonunda “Ya seneye beraber Japonya planı mı yapsak?” dedikten sonra hızlıca harekete geçtik. Daha öncesinde aileyle ve okulla seyahatler gibi küçük çaplı yolculuklar dışında ikimizin de çok seyahat tecrübesi yoktu. Fakat yaklaşık iki haftalık Japonya seyahatinin ardından tüm yan görevleri tamamlamışız gibi ustalık seviyesine evrildiğimizi, Japonya’nın ardından artık birçok seyahate çıktığımızı ve her seferinde orada öğrendiklerimizin bize yol gösterdiğini söyleyebilirim.

Japonya’da maç bileti almak

Bu bir Japonya seyahat yazısı değil dolayısıyla topu Yodoko Sakura Stadyumu’na doğru sürüyorum. Japonya’ya gideceğimiz tarihler belli olunca J1 fikstürüne bakmaya başladım. Sırasıyla Tokyo, Kyoto ve Osaka’yı gezdiğimiz planda, tarihlere göre en uygun maç Osaka gününe denk geliyordu. 24 Mayıs 2025 tarihinde Cerezo Osaka – Avispa Fukuoka maçı için planlamalarıma başladım. Bu konuda en çok yararlandığım yer Reddit oldu. Turist ya da groundhopper olarak gelmek isteyenlere verilen cevaplardan yola çıkarak biletlerin Cerezo Osaka’nın web sitesinden ya da maç günü stadyumdan alınabileceğini öğrendim. Genelde biletler yaklaşık bir ay öncesinde satışa çıkıyor ve Google ya da Apple Pay ile ödeme yapılabiliyor. İşi şansa bırakmamak adına takımın resmi web sitesinden çok kolay bir şekilde 4500 yen ödeyerek biletimi satın aldım. Tribün gruplarının kale arkasında konumlandığını öğrendikten sonra biletimi oradan almak istedim fakat kale arkasındaki biletler sadece kombineymiş. Ben de o alana en yakın olabileceğim yerden, ana tribün 4. kat 9 numaralı bloktan maçı izledim. Bilet bulma ve alma adımlarında zorlanacağımı düşünüyordum fakat öyle olmadı. Web sitesinde İngilizce seçenek olması, ödeme kolaylığı ve bilet satış tarihlerini takip edince Türkiye’deki sisteme göre çok daha kolay olduğunu belirtebilirim.

Stadyuma doğru: Yanlış metro durakları ve yardımsever Japon halkı

Takvim 24 Mayıs’ı gösterdiğinde Kyoto’dan Osaka’ya doğru hızlı trenle yola çıktık. Yaklaşık 30 dakikalık yolculuğun ardından Osaka istasyonunda indik ve Osaka Kalesi’ne doğru yol aldık. Turistik aktivitelerin ardından arkadaşımdan ayrılarak Cerezo Osaka’nın maçlarını oynadığı Yodoko Sakura Stadyumu için metroya ilerledim. Bu an, hem Japonya’da ilk defa tek başıma kaldığım andı hem de groundhopping maceramın tam olarak başlangıcıydı. Sonrasında Japonya’ya gelenlerin en az bir kere yaşayacağı o şeyi yaşadım ve yanlış metroya bindim. Yolda camdan dışarı baktığımda stadyumu gördüm ama o an çok kısa sürdü; metro hızla uzaklaştı ve ben stadyumun geride kalışını dramatik bir şekilde izledim. Sonrasında ilk durakta indim, güvenlik görevlisine stadyum fotoğrafını gösterdim, el hareketleriyle bana bineceğim hattı anlattı ve doğru durakta inmeyi başardım. Burada parantez açarsam, tüm gezimiz boyunca Japonlardan her yardım istediğimizde dil bariyeri olmasına rağmen çok yardımcı olduklarını söylemek isterim.

Metrodan Nagai durağında indiğimde metronun duvarlarının, Cerezo Osaka oyuncuları ve takımın rengi olan pembeyle kaplandığını gördüm. Takımın renkleri çok alışık olmadığımız bir kombinasyon: Pembe ve lacivert. Dünyada az bulunan pembe kulüplerden olan Cerezo Osaka, ilhamını sakuradan (kiraz çiçeği) alıyor ve hem armasında hem renklerinde pembeye yer veriyor. Metrodan çıkarken pembe formalı insanları takip ettim ve yaklaşık on dakikalık bir yürümenin ardından stadyumdaydım. Maçın oynanacağı Yodoko Sakura Stadyumu’nun yanında daha büyük, yakından oldukça görkemli gözüken ve sporseverlere tanıdık gelecek bir stadyum var: Yanmar Nagai Stadyumu. 50 bin kapasiteli stadyum geçmişte Dünya Atletizm Şampiyonası ve Türkiye’nin Senegal ile karşılaştığı 2022 FIFA Dünya Kupası’na ev sahipliği yaptı. Bugün hala özellikle atletizm müsabakaları ve konserler için kullanılmaya devam ediliyor.

Stadyum dışında yemek ve içki için Cerezo Bar diye adlandırılan onlarca seyyar büfe bulunuyordu. En çok gördüğüm yiyecek takoyakiydi ve önünde uzunca bir sıra vardı. Okonomiyaki, burger, udon noodle ve domuz etli bun da diğer seçenekler arasındaydı.

Stadyum, Nagai Park’ın içinde yer alıyor. Park; müze, devasa spor tesisleri, parklar ve botanik bahçelerini içinde barındırıyor. Futbol dışında ragbi, Amerikan futbolu, sumo, yüzme gibi dallarda birçok profesyonel sporcunun ve izleyicinin duraklarından birini oluşturuyor. Stadyumun yapısı ve bulunduğu konum oldukça ilginç. Güneyinde küçük bir mezarlık bulunuyor, yanında bahsettiğim devasa stadyumun etrafında tur atarken tenis kortlarını görebiliyorsunuz.

Bir an önce içeri girmek istediğim için kapıya doğru yöneldim ve Wallet’a eklediğim biletimi gösterdim; ne olur ne olmaz diye biletin çıktısını da yanıma almıştım. Ardından birkaç saniyeliğine öylesine çantama baktılar. Hayatımda içeri bu kadar kolay girebildiğim ilk maç olabilir. Öncesinde stadyuma sokulmaması gereken yasaklı maddeleri araştırmıştım fakat bizdekinin aksine uzayan bir liste yoktu. Teneke ve cam şişelerdeki içecekleri içeri girerken kapıdaki plastik bardaklara doldurmak yeterli. Etrafta sadece güvenlik görevlileri ve stadyum çalışanları bulunuyordu, bu ana kadar hiç polis görmedim. Yönlendirmeleri takip ederek kolayca biletimin yerini buldum, gözlerimi sahaya ve etrafta yankılanan seslerin kaynağına, kale arkası tribününe çevirdim. Kale arkası hıncahınç doluydu, sahada sporcular ve takımın sembolü olan kurt maskotları vardı. Stadyum çevresinde ve içinde en çok gördüğüm semboller, sakura ve kurttu. Maçın başlamasına yarım saat kala içerideki büfeden lokal bir bira seçtim ve Cerezo Osaka amblemli bardağımla tribüne döndüm, bu bir maçta ilk defa içki içebildiğim andı.

Sakura pembeleri

Avispa Fukuoka’nın oldukça az taraftarı vardı. Sette birçok pankartları bulunuyordu ama yaklaşık elli kadar taraftar olduğu ve çok aktif olmadıkları için yazıda onlardan pek bahsedemeyeceğim. Deplasman tribünün dışında her alanın üstü kapalı ve 25 bin kişi kapasiteli stadyumun koltukları pembe, lacivert ve gri renklerden oluşuyor.

1957’de kurulan kulübün ilk adı, traktör ve dizel motor üreticisi Yanmar Diesel’di ve o dönemde lig, büyük ölçüde şirketlerin kurduğu takımlardan oluşuyordu. Japon futbolunun profesyonelleşme döneminde alınan kararla kulübün adı 1993’te Cerezo Osaka olarak değiştirildi. Osaka’nın şehir sembolü sakura, İspanyolcada cerezo demek. Cerezo ve pembe renk, sakuraya gönderme yapıyor. Aslında kulübün altın çağı J1’den öncesine dayanıyor; üç İmparatorluk Kupası, dört lig şampiyonluğu ve üç Lig Kupası kazanan takım, profesyonel liglerin kurulmasıyla ligden düştü ve J1 kuruluşunun ilk sezonunda yer alamadı. O zaman ligde yer alan Osaka’nın diğer büyük takımı Gamba Osaka şehri temsil etti ve Osaka takımları arasındaki derbi rekabeti bu şekilde başladı. 1994’te yeniden lige yükselen pembe-lacivertli takım için işler pek iyi gitmedi ve hep hüsranla sonuçlanan müsabakaların ardından 2017’de şeytanın bacağını kırdı; hem Lig Kupası hem İmparatorluk Kupası’nı kazandı. Ancak Cerezo Osaka’nın son haftaya lider girdiği sezonlar yaşansa da profesyonel dönemde hiç lig şampiyonu olamadı.

Yüzünü pankartlara çevirmek

O gün Japonya’da tam anlamıyla yağmurlu havayı deneyimlediğim tek gündü fakat şansıma maç öncesinde ve boyunca hiç yağmur yağmadı. Sadece gri bulutların altında alabildiğine pembeyle bürünmüş taraftarlar ve ritmik davul seslerine eşlik eden tezahüratlar vardı. Kulüp marşları ve seremoninin ardından maç başladı. Stadyumun batısında devasa bir ekran bulunuyordu, buradan VAR pozisyonları, skor, oyuncu değişiklikleri gibi durumları takip ettik. Benim olduğum yerde insanlar oturarak ama tüm dikkatiyle maç izliyordu. Yanıma yirmili yaşlarının sonunda olduğunu düşündüğüm, takım elbiseli bir erkek oturdu, bento kutusu ve içkisiyle maçı izledi. Belki de mesaiden sonra koşa koşa maça gelmiştir diye düşündüm. Stadyumda oturma düzeninde insanların yemek yiyebilmesi, içki içebilmesi hala garip geliyordu. İlk fark ettiğim şeylerden biri de kadınların sayısının oldukça fazla olmasıydı, hem benim oturduğum yerde hem de maç çıkışında stadyumun önünde dağılmayan ultras gruplarının arasında birçok kadın yer alıyordu.

Kale arkası tribünü maçta bir dakika bile es vermeden davul çalmaya, tezahüratlarına ve bayraklarını sallamaya devam etti. Maç boyunca taraftarlar, zıplamaya dayalı hareketleriyle ve bayrak, alkış ve kollarıyla birleşen inanılmaz senkronize bir görüntü sunuyordu. Maçın çoğunda gözüm tribünlerdeydi. İlk düdükle beraber kale arkası tribünü oldukça koordine hareket ediyordu ve her zaman tek ses yükseliyor ve senkron asla bozulmuyordu. Bu dayanıklılığa ve aynı zamanda görsel şovlarına hayran kaldım. Herkes pembe forma ya da ultras grubunun isminin yazdığı pembe-siyah tişörtler, yağmurluklar giymişti. Avrupa tribünlerinden aşina olduğumuz “Allez, allez, allez” gibi tezahürat uyarlamaları da vardı. Fiziken pankartın durabilmesi mümkün olan her yer pankartlarla bezeliydi. Cerezo Osaka’nın en büyük ve tribünü yönlendiren grubu Real Osaka Ultras’ın, arka duvara asılı kendi isimlerinin yazdığı devasa pankart ve sette de asılı birçok pankartı yer alıyordu. Maç öncesi ve sonuna doğru pembe atkılarla ritim tutarak kapanış yaptılar. Bir davul ritmiyle ya da megafonun ardından gelen kısa komutlarla binlerce insan saniyeler içinde senkronize oluyor ve herkes ne yapacağını çok iyi biliyordu. Maç boyunca maçtan ziyade tribünleri izleyerek adeta büyülendim. Kalenin ardında pembeye büyünmüş taraftarlar, hafif rüzgar ve bitmek bitmeyen bir destek vardı.

Son düdüğe doğru

Maçta animelerden fırlamış gibi görünen kadın çalışanlar, koltuklar arasında gezinerek bira satıyordu. İlk yarı berabere bitti, ikinci yarıda gol pozisyonları daha fazlaydı. 84. dakikada Masaya Shibyama, takımdaki ilk golünü kaydetti, 90+8’de Rafael Hatton golü buldu ve maç 2-0 sona erdi. Taraftarlar stadyumdan hemen ayrılmadı ve futbolcularla tüm stadyumun duyabildiği ve ekrandan takip edebildiği röportajlar yapıldı. Ardından uzunca bir süre galibiyet kutlandı. Ultras grupları da stadyumun dışında galibiyeti kutlamaya devam etti. Japonya’da da meşale, sis bombası gibi patlayıcı ve yanıcı maddelerin tribüne sokulması yasak, maç öncesinde ya da sonrasında da denk gelmedim. Sanırım yazının bir yerinde yer vermesem üzüleceğim temizlik durumunu da buraya eklemem gerekiyor, stadyumun içi ve onlarca yemek alanının bulunduğu dış alanı tertemizdi. Evet, Japonya’ya gelince hiç çöp görmüyorsunuz ifadesi spor müsabakaları için de geçerliymiş.

Maçtan önce heyecandan uğramayı unuttuğum taraftar mağazasına gittim. Takımın maskotunun ve sakura sembolünün yer aldığı anahtarlıklardan havlulara uzanan geniş bir ürün yelpazesi vardı. Aslında atkı almaya niyetliydim ama formaları görünce dayanamadım, yeni sezonun iç saha formasını aldım. Formanın kol sponsorları arasında Capcom vardı, ayrıca Osaka merkezli şirket, saha kenarındaki LED panolarda da bulunuyordu. Oynadığım Capcom oyunlarını düşünürken Japonya’da keşfettiğim yeni bağımlılığım gatcha makinelerine yöneldim ve bir tane pin aldım.

Tsubasa eski bir hayal değilmiş

Büyük mutlulukla metroya doğru yürürken ilk groundhopping maceramın sonuna geldim. Ben maçtayken arkadaşım, gezdiği kutu oyunu dükkanından bana Kaptan Tsubasa mangası almış. Japonya’ya gitmeden, gördüğüm Tsubasalı herhangi bir şeyi alma fikrim vardı fakat hiçbir yerde -Akihabara’da geçirdiğimiz zamanda da- bulamamışken artık Tsubasa çok eskilerde kaldı diye düşünmüştüm. Tokyo’da uçaktan indiğimizde metroyla otele giderken bir metro durağının Tsubasa ile kaplı olduğunu görmüştüm. Daha sonrasında burayı internetten araştırdığımda Tsubasa’nın yaratıcısı Takahashi Yōichi’nin memleketi Yotsugi’nin durağı olduğunu öğrendim. Aslında bu istasyon Kaptan Tsubasa hayranları arasında çok ünlüymüş, istasyonda mangaya ve futbola dair birçok şey bulunuyor hatta istasyonda anonslar karakterlerin sesiyle yapılıyormuş. Bir diğer Tsubasa’ya rastladığım yer de Osaka öncesinde Kyoto’da Nintendo mağazası için girdiğimiz alışveriş merkezinin üst katında rastgele gördüğümüz altın heykeller sergisiydi. Bu gezici sergide kocaman bir Tsubasa heykeli vardı; 28,3 milyon yen değerindeki heykel, 900 yaprak kadar altın varakla hazırlanmış. Bu heykelle çektirdiğim fotoğraf da Japonya albümüme eklendi.

Japonya, iki hafta boyunca tüm istediklerimi karşıma çıkardı ve artık hayatım boyunca unutamayacağım anlara sahibim. Yol arkadaşım, yenilen onlarca suşi, bambu ormanları, Animal Crossing temalı mutfak eşyaları, Kyoto’da kilometrelerce yürüdüğümüz tapınak yolları, trafik lambası sesleri ve daha birçok hafızamda yer edinen şey bende Japonya özlemi oluşturuyor. Gittiğim ülkeler arasından bende bu kadar net “tekrar gitmeliyim” duygusu oluşturan başka bir ülke olmadı.

Sokakların yansıması tribünlerde var olmaya ve pankartların peşinde kilometrelerce yol katetmeye devam edeceğim.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Pankartların peşinde: Cerezo Osaka<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.