İlk olarak TÜBİTAK’ın ilk binasının tam adresini öğrenmem lazımdı. Bütün teknik yetersizliklerine rağmen Milliyet Gazetesi arşivi bu anlamda imdadıma yetişti. 27 Şubat 1966 tarihli gazetenin beşinci sayfasında basılan, “Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu Lise Bursları” başlıklı ilanın alt satırında yapının adresi Havuzlu Sokak No:16 olarak belirtilmişti. Ne var ki burada bir açmaz ortaya çıktı: Havuzlu Sokak’ta 16 numara yoktu! N’olamazdı!

Bu muammayı deşmek için bir sonraki adresim VEKAM Ankara Harita ve Plan Arşivi olacaktı. Hızlı bir taramadan sonra bulduğum 1967 Ankara Yerleşim Planı’nda merakımı körükleyecek iki bulguya ulaşmıştım. Hayır, TÜBİTAK’ın konumu haritaya işaretlenmemişti. Evet, Havuzlu Sokak 1967 yılında bugün bildiğimizden daha uzundu. Harita bize, bugün Paris Caddesi’nin Meclis Parkı’na yakın bölümü ve Atatürk Bulvarı arasında kalan sokak olarak bildiğimiz Ballı Sokak’ın Meclis Parkı yapılmadan evvel parkın arazisinin içinden geçerek Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin ana giriş kapısındaki meydancığa bağlandığını söylüyordu. Yine de haritalara genelde bina numaraları konulmadığı için Havuzlu Sokak 16 numaranın neresi olduğu benim için hala bir gizemdi.

Peşi sıra birkaç kaynağa ve haritaya daha baktım. Şansım yaver gitti, TBMM’nin çevrimiçi açık erişim kütüphanesinde, Botanik Parkı’nı da tasarlayan peyzaj mimarı Yüksel Öztan’ın 1965 yılında kazandığı TBMM Peyzaj Planlama Yarışması hakkında hazırladığı kapsamlı rapora denk geldim. Raporda bugün Meclis Parkı olarak bildiğimiz, TBMM’nin arka bahçesinin tasarım geçmişi hakkında ayrıntılı bilgi verilmemiş olsa da parkın 23 Nisan 1986’da, dönemin TBMM Başkanı Necmettin Karaduman tarafından resmen açıldığını birkaç kaynaktan doğruladım. Dolayısıyla Havuzlu Sokak’ın en geç 1980’lerin başına kadar Meclis’in önüne bağlandığına ikna oldum. Hatta adının neden “Havuzlu” olduğu konusunda bazı şüphelerim belirir olsa da dikkatimin dağılmaya başladığını fark edip hemen kendimi toparladım. Geriye bir tek soru kalıyordu? Neredeydi bu yapı?

Anladığım kadarıyla Havuzlu (bugünkü Ballı) Sokak’ın bir bölümü TBMM arazisiydi. Sonrasında sokağın doğu kolunda eski SSCB Büyükelçiliği ve TRT eski Genel Müdürlüğü vardı, dolayısıyla onlar da elendi. Sokağın batısındaki yapıların ABD Büyükelçiliği’ne yakın olanlarına hep Paris Caddesi’nden giriliyordu, Ballı Sokak’a arka bahçeleri bakıyordu. Bunları eledikten sonra önümde üç seçenek kalmıştı.

Bugünkü Havuzlu ve Ballı Sokak’ın köşesinde yer alan Benadam İş Merkezi’nin arazisi ilk alternatifti. Hızlı bir araştırmayla burada eski Ayrancılıların sıkça gittiği, içinde bir mini golf pisti de olan Begül Restoran olduğunu öğrendim ve şaşırdım. Benden daha ezel ebet Ayrancılılı olan babama bunu danıştım, doğruladı. Ufuk Yaramış’ın 21 Ocak 2020’de “Nostaljik Hoşdere Yukarı Ayrancı Resimler Anılar ve Simalar” adlı Facebook grubunda paylaştığı fotoğraf da bunu doğruluyordu. İkinci seçenekte ise yakın zamanda yıkılıp plaza kılınan ve 2011 yılındaki Yandex Panorama fotoğrafında önünde görünen yetişmiş çam ağaçlarından ötürü en az 30 yıllık olduğunu tahmin ettiğim bir apartman vardı. Düşük de olsa bu apartmanın TÜBİTAK’ın kullandığı binanın yerine yapılma ihtimali vardı.

Üçüncü seçenek ise Ballı Sokak 4 numarada üzerine hunharca mıcır dökülmüş boş bir araziydi. Burada tam adı: “SGK Kavaklıdere Adviye Fenik Kreşi” olarak geçen, yeşillikler içinde bir çocuk yuvası vardı, 2015 civarında yıkılmıştı. Otopark olarak kullanılan arazinin bir köşesinde yer alan tescilli manolya ağacının dramını Ayrancım Gazetesi’nin Haziran 2020 sayısında Aykut Alyanak, dendroloji uzmanı Ahmet Demirtaş ile yaptığı söyleşide acı bir biçimde dile getirmişti.

Peki, Adviye Fenik kimdi? Kendisinin 1905’te doğduğunu, 1950’li yıllardan itibaren Zafer ve Son Havadis gazetelerinde muhabirlik ve köşe yazarlığı yaptığını ve dönemin ilk kadın parlamento muhabirlerinden biri olduğunu hızlı bir taramayla öğrendim. Eşi Mümtaz Faik Fenik ile birlikte dönemin merkez sağ siyasetini savunan önemli isimlerdendi, 1983’te vefat etmişti ve Ayrancı Havuzlu Sokak’ta bir evi vardı. Bu “sade fakat zevkli döşenmiş” villanın, kuruluşu esnasında TÜBİTAK’a kiraya verilmiş olması daha olasıydı.

Nitekim basit bir Google taraması düğümü çözmeye yetti. 1964-1966 yılları arasında TÜBİTAK Genel Sekreterliği görevini yürüten Prof. Dr. M. Nimet Özdaş anısına hazırlanan bir yayında, öğrencisi Refet Erim, TÜBİTAK’ın ilk binasını açık seçik tarif etmişti:

“TÜBİTAK’ın kuruluş yıllarında Nimet Hoca ile en yakın çalışan iki-üç kişiden biriydim. Havuzlu Sokak’taki, Demokrat Parti Milletvekili gazeteci Mümtaz Faik Fenik’in eşi Adviye Fenik’e ait, bahçe içindeki güzel binanın ön cephesinde bana ayrılan odanın önünden hemen onun makamına geçilirdi. TÜBİTAK Genel Sekreterliği’nde kaldığı iki yıl içinde, Türkiye’de bir ilk olduğu için bilemediğimiz, ‘bir bilimsel araştırma kurumu nasıl olmalı ve yönetilmeli?’ sorununun en doğru yanıtlarını oluşturdu, TÜBİTAK’ı kurdu.”

Hemen peşinden bulduğum son kaynak ise aslında benim nezdimde bitirici vuruşu yaptı. Bilim ve Teknik dergisinin Aralık 1996 sayısında Özgür Tek imzasıyla yayımlanan “İlk Çalışma yılları” başlıklı makalede, Havuzlu Sokak’taki ilk TÜBİTAK binasının kiralanma süreci şöyle belirtiliyordu:

“İlk Bilim Kurulu toplantısı Başbakan müsteşarının makam odasının yanındaki küçük bir odada yapılır. Toplantıda Kurum’a bir yer bulması için Nimet Bey’e 500-600 TL’lik yetki verilir. Nimet Bey de Havuzlu Sokak’ta 4500 TL’lik bir yer tutar. ‘Buranın yetmeyeceğini ben de biliyordum, ama o an Ankara’da bulunabilen tek yerdi ve güzel, sunum açısından uygun (presentable) bir binaydı. (…) Bu yeni binayla ilgili Cahit Bey’le (Arf) olan anısını anlatıyor: Cahit Bey bu boyut farkını öğrendiğinde sinirli bir şekilde,
-Sen ne yaptın? Bir sürü para harcamışsın! Açılışa gelmiyorum… dedi.
Daha sonra Cahit Bey’i ikna ettik ve Cahit Bey yeni binayı görünce beni yanaklarımdan öptü.’”

Makalede ayrıca binanın içinden bazı fotoğraflar yer alıyordu ki, fotoğrafta olanları tarif etmeye benim gücüm ve nefesim yetmez. Görüyor musunuz? Bir Instagram gönderisinden nerelere geldik? Bir kurumun geçmişinden bir sokağın ve bir semtin dönüşümünün öyküsü, tıpkı bir kedinin yün yumağını çözmesi gibi önümüze seriliverdi.

Not: Bu yazının araştırma sürecinde takribi bir milyon mesajıma sabırla cevap veren @ankaraapartmanlari’na teşekkürü bir borç bilirim. Hatırda kalmasın, satırda kalsın.

Resim Kaynakçası

Resim 1: TÜBİTAK Instagram sayfası. 29.07.2023 tarihinde https://www.instagram.com/p/CvMgJ7wtM-Q/ adresinden erişildi.
Resim 2: ”Ankara Yerleşim Planı”. Koç Üniversitesi VEKAM Ankara Harita ve Plan Arşivi, Envanter No: H036.
Resim 3: Öztan, Yüksel. (1968) “T.B.M. Meclisi Bahçesinin Peyzaj Plânlaması”, levha 2. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
Resim 4: ”Ankara Yerleşim Planı”. Koç Üniversitesi VEKAM Ankara Harita ve Plan Arşivi, Envanter No: H036.
Resim 5: “Begül Restoran”. Ufuk Yaramış ve Nostaljik Hoşdere Yukarı Ayrancı Resimler Anılar Simalar Facebook Grubu. 29.07.2023
Resim 6: Yandex Panorama. 29.07.2023 tarihinde https://yandex.com.tr/harita/-/C2fkzid adresinden erişildi.
Resim 7: 30.07.2023, Cem Dedekargınoğlu.
Resim 8-9: Tek, Özgür. “İlk Çalışma Yıllarım”, Bilim ve Teknik 349 (Aralık 1996), s.11, 13.

<span class="reading-mode-buttons"></span>TÜBİTAK’ın ilk binası neredeymiş?<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Bir Başkentin Oluşumu

Ankara aslında genç bir kent. Şu andaki halinin temelleri, Türkiye Cumhuriyeti ile hemen hemen aynı yıllarda atılmış. Anadoludaki direnişin yönetim kadrolarına ev sahipliği yapmasının ardından Cumhuriyet’in “yoktan var edilmiş” başkenti olarak inşa edilmiş. Bu yüzden de 20. yüzyıl mimari eğilimleri kentimizde karşımıza çıkıyor.

Şimdi zihninizde bir yolculuğa çıkın… Plazaların mantar gibi bittiği Eskişehir Yolu’nu, Çukurambar’ı, Or-An’ı bir tarafa bırakın. Apartmanların yan yana dizildiği Ayrancı ile Anıttepe-Bahçelievler-Emek hattını rafa kaldırın. Biraz daha eskiye, şehrin kalbine doğru ilerleyin.

Ulus, Cebeci, Sıhhiye, Kızılay, Bakanlıklar ve Çankaya gibi nispeten daha eski semtleri gözünüzün önüne getirin. Orada hâlâ sağlam duran hâlâ kullanılan bir takım binaların güzelliği dikkatinizi çekmiş olmalı. O binalarda hâlâ eskiyi hatırlatan şeyler var. İşte, Cumhuriyet Dönemi’nin mimarı tarzını yansıtan bu yapılardan bazılarına bakın. Bu binalar gösteriyor ki Ankara’da Almanya izleri var!

Avusturyalı, Alman ve İsviçreli Mimarların İzleri

Türkiye ve Almanya arasında pek çok ülkeden farklı bir bağ var. Kimi Orta Doğu ve Kuzey Afrika göçmenlerinin, eski sömürgeci Avrupa ülkeleri ile köprülerinin olması, sık karşılaşılan bir durum. Oysa Almanya ve Türkiye, böylesi bir sömürge ilişkisi olmadan, göçlerle birbirine bağlanmış. İkinci Dünya Savaşı zamanında ülkelerini terk etmek zorunda kalan bilim insanlarının Türkiye’ye davet edilmesi, 1960’lardaki işçi göçü, Türk-Alman toplumu ve bugün de çeşitli nedenlerle iki ülke arasında devam eden trafik, bu ilişkiyi daha da özel kılıyor.

Bir Başkentin Oluşumu: Avusturyalı, Alman ve İsviçreli Mimarların İzleri projesi, bahsettiğimiz bu etkilerin kaydedilmesini hedeflemiş. Proje, Ankara Goethe Enstitüsü ve TMMOB Mimarlar Odası Ankara Şubesi tarafından yürütülüyor. Proje, Ankara’daki mimarı kültüre ve kent yaşamının oluşumuna katkıda bulunmuş Almanca konuşan mimarlara dair bir arşiv oluşturuyor. Bu mimarlar; Avusturya, Almanya ve İsviçre’den geliyorlar.

Projede bahsi geçen Ankara binalarına birlikte göz atalım!

Atatürk Orman Çiftliği

Ankara’da Alman mimarların imzasını taşıyan en büyük proje, Atatürk Orman Çiftliği olmuştur. Avusturyalı Ernst Egli’nin üstlendiği proje; çiftlik arazisi üzerine bir bira fabrikası, memur-işçi konutları, bir hamam, Atatürk’ün manevi kızı Ülkü’nün evi ve AOÇ müdürü için bir villayı kapsamaktadır.

Ticaretin Kalbi

Ankara’daki pek çok ticari ve endüstriyel kurum, yine alman mimarların imzasını taşımaktadır.

Dışkapı’daki Su Süzgeci Binası

Çubuk Barajı’ndan gelen suyu filtrelemiş ve başkentin su ihtiyacını karşılamıştır.

Şeker Fabrikaları

Türkiye Şeker Fabrikaları, yeni Cumhuriyet’in en önemli icraatlarından bir tanesidir. Bu fabrikanın Etimesgut’ta bulunan Ana Yönetim Binası Alman mimar Bernhard Pfau tarafından ve Sıhhiye’deki Genel Müdürlük Binası ise yine Almanya doğumlu Paul Bonatz tarafından tasarlanmıştır.

Bunlar dışında pek çok başka üretim tesisi, yine Ankara’da Almanya izleri taşıyan binalardandır.

Yaşam Alanı Planlamaları

Almanca konuşan mimarlar, Ankara’da sadece tek başına binaları değil, yaşam alanlarını da planlamışlardır. Bunların örnekleri, Saraçoğlu Mahallesi ve Bahçelievler’de görülebilir. 642 daireli Saracoğlu Mahallesi Paul Bonatz tarafından, Cumhuriyetin ilk konut kooperatifi girişimlerinden Bahçelievler ise Hermann Jansen tarafından tasarlanmıştır.

Bankalar

Merkez Bankası’nın Ana Binası, Ulus’taki Emlak Kredi Bankası ve Sümerbank Genel Müdürlüğü, Alman mimarlarca planlanan banka binalarıdır.

Eğitim Kurumları

Genç Cumhuriyet’e farklı alanlarda hizmet verecek gençleri yetiştiren üniversiteler, dönemin en önemli yatırımları arasında… Bu yatırımlara Gazi Üniversitesi’nin o dönemki adı ile Jimnastik Okulu, Yapı Usta Okulu ve Erkek Teknik Öğretmen Okulu örnek verilebilir. Ayrıca Ankara Üniversitesi’nin DTCF, Konservatuar ve Siyasal Bilgiler Fakültesi de bunlara örnektir.

Ankara’daki pek çok lise de yine Alman mimarların imzasını taşıyan planlar ile yapılmıştır. Ankara Atatürk Lisesi, Ankara Ticaret Lisesi, Ankara Kız Lisesi ve Gazi Lisesi bunlara örnektir.

Bu proje kapsamında ayrıca Ankara’da Almanlarca yapılan sağlık kompleksleri, büyükelçilik binaları, heykeller ve anıtlar ile şehir planlama tasarıları da incelenmiş… Üstelik sitedeki haritalar sayesinde bu binaların konumlarını öğrenebilirsiniz. Kim bilir belki de her gün önünen geçtiğiniz bir binada Alman izleri vardır.

Benim gibi, Ankara’da Almanya izleri ile ilgilenen meraklıları, işin güvenilir kaynaklarına yönlendirmek isterim! Bir Başkentin Oluşumu: Avusturyalı, Alman ve İsviçreli Mimarların İzleri projesi hakkında bir kitap da var. Konu ile ilgili detaylara bu kitaptan ulaşmak mümkün.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Ankara’da Almanya İzleri<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Ankara, Atatürk Bulvarı, Kennedy ve Tunus Caddelerinin sınırladığı 6.400 m2’lik arsa üzerinde 29 katlı olarak inşaa edilen yapının projeleri Y. Mimar Ayhan Böke ve Y. Mimar Yılmaz Sargın tarafından hazırlanmıştır. 3 Bloktan oluşan binanın toplam inşaat alanı 27.500 m2’dir. Ankara’nın sert iklimi ve etkin batı güneşi dikkate alınarak içe dönük, kapalı bir yapı planlanmıştır.

A BLOK

Atatürk Bulvarı üzerinde yer alan 3 kat ve 3 bodrumlu Genel Müdürlük blokunda üst idare kademesi ile ilgili büro ve toplantı salonları, Atatürk sergisi, şeref holleri, projeksiyon imkanlı 220 kişilik konferans salonu yer almaktadır.

B BLOK

Kennedy Caddesi’nden girilen, seksiyon müdürlüklerinin yer aldığı bu blok Türkiye İş Bankası Genel Müdürlük binasına, zeminden 91.00 metre ile Ankara’nın en yüksek yapısı niteliğini kazandırmaktadır. Zemin üzerindeki 26 katın son iki katı teknik servislere ayrılmış, 23’üncü kat ise özel resepsiyonlar için yemek imkanlı kokteyl salonu halinde düzenlenmiştir. 18 kişilik 4 adet yüksek hızlı (3.5 m/sn) asansör zeminden 24’üncü kattaki özel davet salonuna 25 saniyede ulaşımı sağlamaktadır. Yüksek blok özellikle yanmaz malzeme ile inşa edilmiş olup, iyonizasyon esasına göre çalışan ısı ve duman dedektörleri binanın herhangi bir noktasında çıkan yangını anında ışık ve ses sinyalleri ile haber vermektedir. Yapı ana merdivenlerine ilâveten yüksek blokta çelik bir yangın merdiveni mevcuttur.

C BLOK

Kennedy Caddesi’nden girilen bu alçak blokta ise kiralık kasalarıyla halka hizmete açılan Başkent Şubesi yanında bazı seksiyon müdürlükleri, en modern iş makinaları ile donatılmış otomasyon merkezi, 600 kişilik self servis kafeterya yer almaktadır. Bu blokun bodrum katlarındaki 110 arabalık kapalı otoparka Tunus Caddesi’nden başlayan bir rampa ile ulaşılmaktadır. Yapı Büro hacımları yüksek basınçlı klima sistemi ile ısıtılıp soğutulmaktadır. Kafeterya konferans salonu, banka gibi umumi hacımlarda ise alçak basınçlı klima sistemi uygulanmıştır.

Yapının projelendirilmesine 1970 yılının haziran aylarında başlanılmış ve proje Ocak 1972’de ihale edilmiştir. 1972 yılının mart ayında başlanıp dört buçuk yılda tamamlanmıştır.

Kaynak: ARKİTEKT Cilt: 1978, Sayı: 1978-01 (369) Sayfa: 4-8.

Fotoğraflar Arkitera Mimarlık Merkezinde alınmıştır.

<span class="reading-mode-buttons"></span>Türkiye İş Bankası Genel Müdürlük Binası<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.

Dünyadaki en büyük Ankara kartpostalları koleksiyonuna sahip olan Uğur Tunalı’nın koleksiyonunda yer alan kartpostallar, Cumhuriyet öncesi Ankara mimarisine ilişkin hayli değerli görsel bilgiler sağlamakta. Tamamı 1900’lü yıllara ait olan bu kartpostallardan yansıyan eserleri saymazsak* Ankara hayli yeni sayılabilir.

*“Ve asfaltın altında yatan
Roma
ve Bizans
ve Selçuk
ve Osmanlı
sayılmazsa
bu kent çok yeni sanılabilir”

(Ali Cengizkan “III. Karaoğlan Caddesi, Balık Pazarı”, Ankara Ankara Güzel Ankara’dan, 1987.)

1)1900’ler Bentderesi (Roma Dönemi Su Bendi)  

Şimdiki halini düşününce, eskiden burada gerçekten bir dere ve üzerinde de antik bir bent olduğuna inanmak ne kadar da zor. Neyse ki fotoğraflar var. Ankara kalesinin eteklerinden geçen Hatip Çayı üzerinde kurulmuş bulunan Roma Dönemi Su Bendi, Cumhuriyet’in erken dönemlerinde yerini betonarme bir bende bıraktı. Fotoğraftan da görüldüğü üzere bir zamanlar hayli ağaçlık ve yemyeşil bir yer olan Bentderesi uzun süre Ankara’nın en gözde mesire yerlerinden biri olarak kaldı. Sıklıkla taşarak can ve mal kayıplarına yol açtığından, Hatip Çayı’nın üzerine sonradan kapatılarak deresiz ve bentsiz bir bendderesi kaldı bizlere.

 2)1900’ler Akköprü (Varlık Mahallesi)

“Sonraki istasyon: Akköprü”… Batıkent Metrosu’nu kullananların aşina olduğu bu anonstaki istasyona adını veren köprü, günümüzden 794 yıl önce, yani 1222 yılında Anadolu Selçuklu sultanı I. Alaeddin Keykubad adına Anadolu Selçuklu emiri Kızıl Bey tarafından yaptırılmış. Fotoğrafın ön tarafında Varlık Mahallesi’nin bir kısmıyla, köprünün arkasından sol tarafta üstünde Arap şairi İmr’ul Kays’ın medfun olduğu söylenen Hıdırlık Türbesi’ni ve henüz gecekondulardan eser olmayan Hıdırlık tepesini; sağ tarafta ise Ankara Kalesi ile Hisarönü mahallesini görebiliyoruz.

3)1900’ler Ulus (Redif Kışlası)

Jülian sütunu olmasa muhtemelen burasının Ulus olduğunu ve arkadan minaresi görülenin de Hacı Bayram Camii olduğunu tahmin edemezdiniz. İlk yeri şimdiki İş Bankası’nın hemen yanındaki Taşhan’da bulunan Jülian sütunu, sonradan fotoğraftaki yere taşınmış. Sütunun solunda görülen bina Osmanlı Redif Kışlası. Hani o ünlü Yemen Türküsü’nde “kışlanın önünde redif sesi var” olarak geçen redif, Osmanlı’da ihtiyat askerlerini, yani yedek askerleri tanımlıyordu. İşte bu fotoğrafta görülen bina Osmanlı Yedek Asker Kışlası. Bu arada fotoğrafa biraz daha yakından bakarsanız Jülian sütunun üstündeki leyleği ve yuvasını da görebilirsiniz. Yuvası halen duruyor ama leylek uzun süredir uğramıyor ne yazık ki…

4)1900’ler Ulus (Telgrafhane)

Bu şahane bina, Ulus’ta şimdiki Ankara Valiliği’nin yanında bulunan Telgrafhane binası. 1894’te inşa edilen Telgrafhane, 1925’ten sonra Ankara Adalet ve Hukuk Mektebi olarak kullanılıp akabinde yıkılmış. Kurtuluş savaşının her aşamasının, cephedeki önemli gelişmelerin ilk olarak bu binaya ulaşıp buradan Ankara’ya ve tüm yurda yayıldığını hatırlarsak binanın önemini daha iyi kavramış oluruz. Örneğin, Mustafa Kemal’in İstanbul’un 16 Mart 1920’deki işgalini bu telgrafhaneye çekilen telgrafla öğrendiğini ve 1 Eylül 1922 Başkomutanlık Meydan Muharebesinin zaferle neticelendiğinin tüm Türkiye’ye yine bu binadan çekilen telgraflarla duyurulduğunu da ilave bir bilgi olarak ekleyelim.

5) 1900’ler Ankara Kale Altı (Hisarönü Konakları)

Dizi dizi sıralanmış görkemli konakların görüldüğü bu fotoğrafın Ankara’da çekildiğine inanmak ne zor değil mi? Sakinlerinin çoğu Rum ve Ermenilerden oluşan ve kalenin sırtına yaslanmış Hisarönü mahallesi, 1916’da başlayan harik-i kebir yani büyük yangın sonucu bütünüyle yanarak yok oldu ne yazık ki…

6)1900’ler Hacıbayram (Augustus Tapınağı Önünde Osmanlı Mezar Taşları)

Ulus’ta Hacı Bayram Camii’nin hemen yanındaki Augustus Tapınağı’nı hepimiz biliriz. Peki ya tapınağın hemen önündeki mezar taşlarını? Yukarıdaki fotoğraftan anlaşılıyor ki, tapınağın girişinde Osmanlı dönemine ait mezar taşları varmış. Ne yazık ki bu mezar taşları günümüze kadar gelebilmiş değil.

7)1900’ler Hisarönü (Aziz Clement Fransız Koleji)

1916 Ankara Yangınında bütünüyle yanan bu kolej, Ankara kalesinin hemen altında Kardeşler Sokak üzerindeydi. 1928’de bu kolejin arsası üzerine inşa edilen binanın bir katı Fransız Büyükelçiliğine ayrılmış olup şimdilerde ise Azize Teresa Kilisesi olarak kullanılmaktadır.

8)1900’ler Dışkapı Etlik (Sarıkışla, Vank Manastırı)

Bu fotoğrafta ön planda geniş bir alana yayılmış olarak görülen bina, Ankara’da bulunan Osmanlı dönemi yapılarından biri olan Sarıkışla. Duvarları sarı boyalı olduğundan bu şekilde adlandırılan Sarıkışla, 1960’ların başına kadar kışla olarak kullanıldıktan sonra yıkılmış ve yerine Altındağ Kaymakamlığı inşa edilmiş. Sarıkışla’nın arkasında sağda yer alan beyaz renkli bina ise Ankaralı Gregoryen Ermenilerin piskoposluk merkezi olan Vank Manastırı. Ermeniler arasında Kırmızı Manastır, Garmir Vank ya da Ankara Surp Asdvadzadzin Vankı adıyla bilinen ve 1920’lerde yıkılan bu manastırın yerinin Etlik’teki GATA arazisi içerisinde yer aldığı tahmin edilmekte.

9)1900’ler Hisarönü Mahallesi (Osmanlı Bankası Ankara Şubesi)

1856’da İstanbul’da kurulan ve uzun yıllar Osmanlı İmparatorluğu’nun resmî bankası olarak görev yapan Osmanlı Bankası’nın Ankara şubesi 1893’te kuruldu. Yeri, şimdiki Anadolu Medeniyetler Müzesi’nin hemen karşısındaydı. 1916 yangınından hasar almadan kurtulan bu görkemli yapı, yangın sonrasında Hisarönü mahallesinin yeniden yapılandırıldığı dönemde yıkıldı. Fotoğrafa biraz yakından bakıldığında, bina alınlığının ortasındaki imparatorluk tuğrasının sağında Fransızca olarak “Banque Imperiale Ottomane”, solunda ise Osmanlıca olarak “Devlet-i Aliyye-yi ʿOsmâniyye Bankası” yazdığını okuyabiliyoruz.

10) 1900’ler Sıhhiye (Taş Mektep/Atatürk Lisesi)  

Tarihi 1886 yılına kadar uzanan ve halk arasında Taş Mektep olarak da bilinen Atatürk Lisesi’nin sıralarından aralarında Orhan Veli, Ahmet Hamdi Tanpınar, İhsan Sabri Çağlayangil’in de olduğu pek çok ünlü sima geçmiş. Yıkıldıktan sonra yerine Yüksek İhtisas Hastanesi yapılmış.

Bonus: Şişmanoğlu Bahçesi

İrili ufaklı şadırvanlarla ve heykellerle dolu olan ve muhtemelen bir köşke ait olan bu güzel bahçenin yeri, bugüne kadar net bir şekilde tespit edilebilmiş değildir.

Not-1: Görseller, Uğur Tunalı’nın “Ankara Kartpostalları Koleksiyonundan” Atila Cangır’ın editörlüğünde hazırlanan “Cumhuriyet’in Başkenti” adlı kitabın 1. Cildinden (sayfa 24-45) alınmıştır. Kitabın tam künyesi: Cumhuriyet’in Başkenti, Ankara Ün. Kültür ve Sanat Yay., No:3, Ankara: 2007.

Not-2: 1916 Ankara Yangını hakkında detaylı bilgi için bkz. Taylan Esin, Zeliha Etöz, 1916 Ankara Yangını: Felaketin Mantığı, İletişim Yay., İstanbul:2015.

<span class="reading-mode-buttons"></span>1900’lü Yıllara Ait Kartpostallarda Cumhuriyet Öncesi Ankara Mimarisi<span class="reading-mode-buttons"></span> yazısı ilk önce Lavarla - Kültür-Sanat ve Kent Yaşamı üzerinde ortaya çıktı.