|
Getting your Trinity Audio player ready...
|
Altı yıl önce, yine bir 12 Kasım’da, Bir Başkadır ekranlarımıza düşmüştü. Dünya bir salgının cenderesindeydi ve biz kapılarımızı kapatıp ekranlara çekilmiştik. Ben de İstanbul’da geçen bu diziyi biraz haddimi aşarak “Benim Ankaram” diye okumuştum. Bugün kapılarımız açık, sokaklar kalabalık ama başka bir cenderedeyiz. Adını yüksek sesle koymaktan çekindiğimiz bir tedirginliğin. Berkun Oya’nın dört bölümlük ikinci sezonu tam da bu tedirginliğin ortasına düştü.
İlk sezon bizi isminden, Ayten Alpman’ın şarkısındaki o hüzünlü neşeden vurmuştu. Bu kez bir sorudan vuruyor. Dizinin ana karakterlerinden Meryem bir yerde, ilk sezondaki neşesinden eser kalmamış bir sesle soruyor: “Nasıl bu hale geldik?” Bu artık bir kadının iç sesi değil, bir ülkenin ve onun başkentinin sorusu. İlk sezonu Ankaralı bir gözle okumak biraz zorlamaydı belki ancak ikinci sezonda değil diye düşünüyorum. Çünkü bu kez dizinin görünmez baş karakteri devletin kendisi ve devletin bir kenti varsa, o kent Ankara’dır. Bu düşüncelerle dizinin yeni sezonunu devletin dönüşümü ve başkentin durumu penceresinden okumanın daha anlamlı olacağı zannıyla diziyi izler izlemez bu yazıyı yazmaya başladım.
Hüzünden tedirginliğe
İlk sezonun iklimi hüzündü. Sonbahar, Ferdi Özbeğen, Yeşilçam’ın soluk renkleri. Tarihi olduğu gibi sindiremediğimiz için duygudan bir maske takıyorduk ve dizi o maskeyi nazikçe indiriveriyordu. İkinci sezonun iklimi ise tedirginlik. Nostalji yine orada, eski şarkılar, eski tren görüntüleri ama artık bunlar masum değil. Geçmişin acısını yumuşatan bir merhem olmaktan çıkmış, bugünün adını koyamadığımız korkusu için kullandığımız bir şifreye dönüşmüş.
Gözlemleyemeyen insandan gözetleyen insana
Altı yıl önce dizide beni en çok etkileyenin diyaloglar değil, diyalogların arasındaki yolculuklar olduğunu yazmıştım. Kapalı mekanlar arasında, kimseyle karşılaşmadan kenti kateden insanlar. Bu kentlerin ürettiği yeni insana “gözlemleyemeyen insan” demiştim. Ötekine bakmayı öğrenememiş, Arendt’in deyişiyle kentte bir “hiç kimse”.
İkinci sezonda kent neredeyse bütünüyle dört duvarın içine çekilmiş. Odalar, evler, kapılar. Mekanlar bölüm bölüm genişliyor ama genişledikçe daralıyor; en mahrem olandan devletin en sert yüzüne uzanan bir hat çiziliyor ve bu hattın üzerinde kamusal mekan yok. Ne meydan ne park ne de ilk sezondaki gibi kenti boydan boya geçen bir yolculuk var. Sokak, ekrana geldiği kısa sürelerde büyüklerin dilindeki suçlamaların çocukların oyununa sızdığı bir yer olarak görünüyor.
Daha çarpıcı olansa şu: İlk sezonda taşıt, görünmez kalabilmenin aracıydı. Şimdi kimin kimi dinlediği, kimin neyi nereye taşıdığı hiç belli olmuyor. Konuşmaların en güvenli olması gereken odalar bile artık güvende değil. Altı yılda gözlemleyemeyen insan, gözetleyen insana evrilmiş. Birincisi ötekine bakmayı öğrenemediği için onu göremiyordu. İkincisi bakmayı öğrenmiş ama bakışını merakla değil kayıtla, empatiyle değil ihbarla doldurmuş. Arendt’in yalnızlaşmanın teröre zemin hazırladığı uyarısını hatırlamamak elde değil: Birbirini görmeyen insanlar, bir gün birbirini gözetleyen insanlara dönüşebilir.
Dizinin en cesur tercihi de bu düzenin taşıyıcısını bir canavar olarak değil, herkesin hayatında bir yerden tanıdığı sıradan biri olarak kurması. Üst kattaki komşu, iyi aile babası, yası olan, ağlayan bir adam. Ankara bu tipi iyi tanır. Başkent, kuruluşundan beri devletin insanlarının, memurun, bürokratın, kamu görevlisinin kentidir; kimliği uzun yıllar onların liyakatine ve kamu yararı duygusuna yaslandı. Dizinin uluslararası adının “Ethos” olduğunu hatırlayalım. Ekranda gördüğümüz, o “kamu ethosunun” çözülmüş hali: İşini yapan ama işinin ne olduğunu hiç sormayan insan.
Bağırmanın akustiği
İlk yazımda bir toplum olarak birbirimizin sözünü kestiğimizi yazmıştım. Dizi bu gözlemi şimdi doğrudan siyasete taşıyor. Meryem liderlerden yakınıyor. Sürekli bağırılmasından, birinin bağırmasına ötekinin de bağırarak karşılık vermesinden, bağırmanın pazardaki fiyatları düşürmediğinden. Tek bir sahne ama bir toplumun yorgunluğunu nice kamuoyu araştırmasından iyi özetliyor. Meryem iktidarı da alternatifini de aynı cümlede eleştirirken aslında bir siyaset tarzını değil, bir siyaset akustiğini eleştiriyor.
Bu akustiğin mekansal bir karşılığı ise meydan. Jansen’den miras Kızılay’ı, Güvenpark’ı, Ulus’u, Gençlik Parkı’nı konuşan, toplanan, tartışan bir yurttaş için tasarlanmış mekanlar olarak düşünürsek bugün bunların ya bariyerlerle bölündüğünü ya da kürsüden halka akan tek yönlü sesin sahnesine dönüştüğünü görüyoruz. Bağırmanın siyaseti, dinlemenin mekanını yok ediyor. Dinlemenin mekanı yok olunca insanlar bağırılmayan tek yere, dört duvarın arasına çekiliyor. Dizi bize o duvarların da artık ses geçirdiğini söylüyor.
Başkentin iki yüzü
Aradan geçen altı yıl Ankara için olağanüstüydü ve en çarpıcı yanı, başkentin aynı anda iki zıt yöne hareket etmesiydi. Bir yanda Ankara dünya siyasetinin sahnesine hiç olmadığı kadar yerleşti; arabuluculuk iddiaları, yükselen savunma sanayi derken Temmuz 2026’da NATO liderleri Beştepe’de toplandı. Kent günlerce kapalı yollara ve güvenlik bölgelerine teslim oldu. Öte yanda aynı başkent içeriye doğru kapandı: seçilmiş belediye başkanlarına yönelik yargı süreçleri, ana muhalefetin kurultaylarını iptal eden mahkeme kararı, Avrupa Komisyonu’nun 2026 raporunda tespit edilen derinleşen demokratik gerileme. Dışarıya müzakere masası kuran başkent, içeride masaları birer birer kaldırıyordu.
Bu bir tesadüf değil. Bir başkent dünyaya karşı ne kadar önemli hale gelirse, kendi yurttaşına karşı da o kadar güvenlik diliyle konuşmaya meyleder. Zirvenin geçici güvenlik haritası, bir yönetme tarzının kalıcı haritasına dönüşür. Dışarıya istikrar vaadi, içeride itaat talebiyle ödenmeye başladı. Dizideki o dar odalar, bu haritanın en küçük ölçekli eskizleri aslında.
Burada kişisel bir not düşmeliyim. Ankara’nın modern bir Cumhuriyet başkenti olarak planlanması ve inşası 2025’te UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne girdi; ben de bu sürecin bir parçası olmaktan onur duydum. Aynı yıl Ankara’yı Avrupa Demokrasi Başkenti adaylığında da temsil ettim. Ama bu iki deneyim bana aynı soruyu sordurdu: Bir başkentin miras olan yanı nedir? Jansen’in çizdiği akslar, bulvarlar mı yoksa bu mekanların taşıdığı fikir, eşit yurttaşların kendi kaderini konuşarak belirlediği bir cumhuriyet fikri mi? İçi boşaltılmış bir fikrin kabuğunu miras listelerine yazmak, kaybettiğimizi bir fotoğrafla teselli etmeye benzeyebilir mi?
Akıntı, baraj ve bir damla
İlk yazımı bir akıntı imgesiyle bitirmiştim: Kentte hayat bir akıntıya benziyordu ve esas olan akıntının kendisiydi. Altı yıl sonra o akıntının önüne bir baraj çekildiğini söylemek abartı olmaz. Su yükseliyor ama akmıyor; yüzey sakin, altında basınç birikiyor. Dizinin dört bölümü de böyle: sessiz, ağır, sesini hiç yükseltmeyen ama her sahnesinde baraj duvarına dayanan bir basınç hissediliyor.
Yine de dizi umudu büsbütün kapatmıyor. İlk sezon boyunca birbirine uzak duran iki kadının, iki ayrı Türkiye’nin arasındaki mesafe kısalıyor. Ne yazık ki bu yakınlaşmayı sağlayan bir iç görü değil, ortak bir savunmasızlık. Yıllardır kent konseyleri ve katılımcı demokrasi üzerine çalışan biri olarak bunun hem umut hem de uyarı olduğunu düşünüyorum. Korkuyla kurulan yakınlık kırılgandır ama yine de bir başlangıçtır.
Kentin işi, bu kırılgan yakınlaşmayı kalıcı bir ortaklığa çevirecek mekanları sağlamaktır: mahalle meclisleri, kütüphaneler, parklar, bağırılmayan meydanlar. Yerel demokrasinin bugün bu kadar hedefte olması da bu yüzden şaşırtıcı değil. Gözetleyen insanı yeniden karşılaşan insana dönüştürebilecek tek okul kenttir.
Altı yıl önce “Bir başkadır benim Ankara’m” diyebilme ihtimalinden söz etmiştim. Bugün bu cümleyi kurarken ilk kez tereddüt ediyorum. Ankara’m hala bir başka ama artık başka olmasının nedeni hüznü değil, iki yüzü. Zirvelere ev sahipliği yapan ve meydanlarını kapatan, Cumhuriyet’in mirasını listelere yazdıran ve o mirasın ruhunu sınayan bir başkent. Belki bundan sonra soracağımız soru “Bu kentte kim var” değil, “Neden bir başkadır benim başkentim?” olacak. O sorunun cevabını bağırarak değil, ancak yan yana durarak verebiliriz. O zaman belki yeniden, tereddütsüz söyleyebiliriz: Bir başkadır benim başkentim.




















